Славяне — гэта найбуйнейшая ў Еўропе група народаў, аб'яднаная блізкасцю моў, агульным паходжаннем і падобнымі культурнымі традыцыямі. Яны гавораць на мовах славянскай галіны індаеўрапейскай моўнай сям'і. Сёння славянскія народы складаюць аснову насельніцтва многіх краін Еўропы, а іх агульная колькасць перавышае трыста мільёнаў чалавек.

Паходжанне і прарадзіма

Пытанне аб тым, дзе менавіта зарадзілася славянская супольнасць, да гэтага часу застаецца прадметам навуковых дыскусій. Паводле адной з распаўсюджаных версій, продкі славян вылучыліся з індаеўрапейскай супольнасці ў другім тысячагоддзі да нашай эры і рассяліліся на велізарных тэрыторыях ад Дняпра на ўсходзе да Одэра на захадзе, ад Карпат на поўдні да Балтыйскага мора на поўначы.

Некаторыя навукоўцы звязваюць прарадзіму славян з басейнам Віслы і Одэра, іншыя — з тэрыторыяй паміж Одзерам і Дняпром. Акадэмік Аляксей Шахматаў, напрыклад, лічыў, што старажытныя славяне зарадзіліся ў вярхоўях Віслы, на берагах Цісы і на схілах Карпат. Даследаванні старажытнай ДНК, апублікаваныя ў вядучых навуковых часопісах у дзве тысячы дваццаць пятым годзе, паказваюць, што ў перыяд з шостага па восьмы век нашай эры ў Цэнтральнай Еўропе адбыліся значныя генетычныя змены, звязаныя з распаўсюджваннем славянскіх груп.

Старажытныя назвы і першыя згадкі

У старажытных пісьмовых крыніцах славяне фігуруюць пад рознымі імёнамі. Рымскія гісторыкі Пліній Старэйшы і Тацыт называлі іх венедамі, паведамляючы, што гэта быў вялікі народ, які засяляў велізарную тэрыторыю ад Карпат да Балтыйскага мора. Грэчаскі гісторык Герадот, апісваючы жыхароў зямель сучаснай Беларусі, называў іх неўрамі і будзінамі.

Уласная назва славяне ўпершыню сустракаецца ў гістарычных крыніцах у пачатку шостага веку. Яе фіксуюць візантыйскія гісторыкі Пракопій і Іардан прыкладна ў пяцьсот пяцідзесятым годзе. Паходжанне гэтай саманазвы да гэтага часу застаецца прадметам спрэчак. Існуюць дзве асноўныя версіі:

• Ад слова «слава». Гэтая версія, папулярная ў асяроддзі саміх славян, трактуе этнонім як «слаўныя», «праслаўленыя».
• Ад слова «слова». Згодна з гэтай гіпотэзай, «славяне» азначае «гаворачыя на зразумелай мове», у адрозненне ад суседзяў-«немцаў», якіх так называлі, таму што іх мова была незразумелай.

Лінгвісты адзначаюць, што ні адна з гэтых версій не мае строгага навуковага пацверджання, і пытанне аб этымалогіі этноніма застаецца адкрытым. Назва склавіны ў грэчаскім вымаўленні, верагодна, была запазычана ад мясцовай племянной назвы «славяне».

Тры галіны славянства

У выніку рассялення, якое асабліва актывізавалася ў пятым–сёмым стагоддзях, з агульнай славянскай супольнасці сфарміраваліся тры вялікія групы:

• Заходнія славяне: палякі, чэхі, славакі, лужычане. Пражываюць у Цэнтральнай Еўропе.
• Паўднёвыя славяне: балгары, сербы, харваты, славенцы, македонцы, чарнагорцы, баснійцы. Рассяліліся на Балканскім паўвостраве.
• Усходнія славяне: рускія, украінцы, беларусы. У старажытнасці іх племяннымі продкамі былі паляне, драўляне, севяране, крывічы, вяцічы і іншыя, згаданыя ў летапісах. Менавіта ўсходнія славяне сталі асновай для фарміравання Старажытнарускай дзяржавы з цэнтрам у Кіеве.

Мова і культура

Лінгвістычная і культурная блізкасць славянскіх народаў прасочваецца на працягу многіх стагоддзяў. У дзевятым стагоддзі візантыйскія асветнікі Кірыла і Мяфодзій стварылі славянскую азбуку, што дало магутны імпульс развіццю славянскай пісьменнасці і культуры. Сярод усходніх і большасці паўднёвых славян умацавалася хрысціянства па грэка-візантыйскаму абраду, у заходніх славян — па рымска-каталіцкаму.

Да прыняцця хрысціянства славяне былі язычнікамі. Іх рэлігійныя ўяўленні ўключалі культ прыроды, шанаванне продкаў і веру ў шматлікіх багоў, сярод якіх галоўным быў бог-грамаверзец Перун. Важнае месца займаў культ продкаў: памерлыя лічыліся абаронцамі роду, і іх паміналі падчас спецыяльных абрадаў, многія з якіх, такія як Масленіца і дзень Івана Купалы, захаваліся ў трансфармаваным выглядзе да нашых дзён.