Сярод моцных шахматыстаў чарнаскурых сапраўды вельмі мала — гэта не вынік нейкага генетычнага забароны, а следства гістарычных, эканамічных і сацыяльных прычын. На сённяшні дзень з прыкладна дзвюх тысяч гросмайстраў у свеце толькі чацвёра маюць афрыканскае паходжанне.

Факты пра чарнаскурых гросмайстраў

• Морыс Эшлі. Першы чарнаскуры гросмайстар у гісторыі. Ён атрымаў тытул у тысяча дзевяцьсот дзевяноста дзявятым годзе. Нарадзіўся на Ямайцы, вырас у Нью-Ёрку. Эшлі адзначае, што калі ён стаў гросмайстрам, у свеце было ўсяго каля пяцісот уладальнікаў гэтага тытула, і ён да гэтага часу застаецца адзіным афраамерыканцам, які дасягнуў гэтага ўзроўню.
• Амон Сімутовэ. Першы гросмайстар з краін Афрыкі на поўдзень ад Сахары. Нарадзіўся ў Замбіі, атрымаў тытул у дзве тысячы сёмым годзе. Яго шлях унікальны: у яго не было ні трэнера, ні кніг — толькі шахматныя часопісы, якія прысылаў брат з Англіі.
• Понтус Карлсан. Шведскі гросмайстар калумбійскага паходжання, які таксама публічна гаварыў пра расізм у шахматным свеце.
• Брэвінгтан Хардавэй. Юны амерыканскі шахматыст, які нядаўна стаў другім афраамерыканцам, які атрымаў тытул гросмайстра, ва ўзросце пятнаццаці гадоў.

Чаму іх так мала: асноўныя прычыны

Сітуацыя, якая склалася, тлумачыцца комплексам фактараў, а не нейкай адной прычынай.

Гістарычная спадчына і адсутнасць традыцый

Анатоль Карпаў тлумачыў гэта тым, што многія афрыканскія краіны атрымалі незалежнасць толькі ў шасцідзясятыя гады, а ўзровень іх адукацыйных сістэм быў недастатковы для стварэння паўнавартаснай шахматнай інфраструктуры — сістэмы навучання і спаборніцтваў. Шахматы патрабуюць шматвяковых традыцый, якія ў Еўропе і Расіі фарміраваліся стагоддзямі, а ў Афрыцы проста не паспелі скласціся з-за каланіяльнага мінулага.

Сацыяльна-эканамічныя бар'еры

Морыс Эшлі ўказвае на камбінацыю прычын: сацыяльна-эканамічных і культурных. Шахматы — дарагі від спорту на вышэйшым узроўні. Патрэбныя трэнеры, паездкі на турніры, кнігі, камп'ютары для падрыхтоўкі. Для таленавітага дзіцяці з небагатай сям'і гэта амаль непераадольныя перашкоды. Сам Эшлі адзначаў, што шахматы не былі прыбытковымі для разумнага чарнаскурага дзіцяці, якое магло б прысвяціць ім жыццё.

Культурныя стэрэатыпы і расізм

Шахматы гістарычна ўспрымаюцца як белы від спорту. Чарнаскурыя шахматысты сутыкаліся з расізмам і мікраагрэсіяй. Понтус Карлсан расказваў, што яму давалі бананы і выдавалі гукі малпаў на турнірах у Еўропе. Гэта стварае варожую асяроддзе і адштурхоўвае патэнцыйных гульцоў.

Адсутнасць ролевых мадэляў

Морыс Эшлі тлумачыць гэта так: частка прычыны, чаму не было па-сапраўднаму вялікіх чарнаскурых шахматыстаў, заключаецца ў тым, што не было па-сапраўднаму вялікіх чарнаскурых шахматыстаў. Дзецям патрэбны прыклад для пераймання. Калі няма бачнай перспектывы, складана паверыць, што гэта магчыма.

Што мяняецца?

Сітуацыя мяняецца, хоць і павольна. Шахматы набіраюць папулярнасць у Афрыцы. З'яўляюцца новыя імёны, такія як Фіёна Мутэзі з Уганды, якая, па словах Карпава, не ўмеючы чытаць і пісаць, дасягнула шахматных вышынь дзякуючы прыроднаму таленту. Морыс Эшлі заснаваў стыпендыю для падтрымкі недастаткова прадстаўленых гульцоў, каб даць ім шанец прабіцца ў эліту.

Кароткі вынік: адсутнасць чарнаскурых шахматыстаў у эліце — гэта не пытанне здольнасцяў, а пытанне доступу да рэсурсаў, гістарычных умоў і культурных бар'ераў.