2 за 24 часа
Автор(ы): Арцём Аблажэй
Публикатор:
Аблажэй Арцём
Опубликовано в библиотеке:
2012-08-25
(номер депонирования: BY-1345896071)
У сярэдзіне 17 ст. Рэч Паспалітая ўступіла ў паласу жорсткага палітычнага крызісу, звязанага з паўстаннем украінскага народа, шведскім уварваннем і зацяжной вайной з Маскоўскай дзяржавай. У 1667 годзе ў вёсцы Андрусава блізу Смаленска было падпісанае перамір'е, якое спыніла 13-гадовую вайну.
Вайна 1654-1667 г. з Масквой фактычна паклала канец Рэчы Паспалітай як вялікай еўрапейскай дзяржаве. Паўночная вайна 1700-1721 гг. якую вёў Пётр I са Швецыяй на тэрыторыі Рэчы Паспалітай, канчаткова падарвала Рэспубліку Абодвух Народаў і кінула краіну ў бясконцыя палітычныя і эканамічныя крызісы, і як вынік, усё большае нарастанне ўплыву Расіі на ўнутраныя справы Рэчы Паспалітай.
Галоўная бяда заключалася ў тым, што зараз Рэч Паспалітую з усіх бакоў атачалі магутныя суседнія дзяржавы: Аўстрыя, Саксонія, Расія, Швецыя, Турцыя.
Пасля Паўночнай вайны ў Еўропе мацнелі цэнтралізаваныя абсалютныя манархіі. У Рэчы Паспалітай, наадварот, узмацнілася ўлада магнацкіх колаў, пашырылася шляхецкая анархія. Магнаты Рэчы Паспалітай мелі свае прыватныя арміі, якія былі ўзброены лепш, чым войскі дзяржавы. Шляхта патрапіла ў залежнасць ад магнатаў. На непаслухмяных шляхцічаў магнаты рабілі наезды, рабавалі іх.
Паводле заканадаўчых актам Рэч Паспалітая з'яўлялася федэрацыяй Каралеўства Польскага і Вялікага княства Літоўскага. Кіраўніком рэспублікі быў пажыццёва абраны манарх, які з'яўляўся адначасова каралём Польшчы і вялікім князем Літвы. Па форме праўлення РП ўяўляла сабой шляхецкую дэмакратыю, якая складала ў сабе наяўнасць у шляхты шырокіх правоў у кіраванні краінай. Напрыклад, прадстаўнікі шляхты маглі арганізоўваць уласныя ваенныя атрады і весці ўласныя лакальныя войны. Шляхта валодала велізарнымі правамі, яна мела сваю ўласнасць; мела судовую ўладу над сялянамі; па Кошыцкім прывілеі 1374 вызвалялася ад усіх дзяржаўных павіннасцяў, за выключэннем плацяжу пазямельнага падатку; мела права займаць пасады касьцялянаў, ваяводаў, суддзяў; мела свае радавыя гербы.
У шляхты меўся дух саслоўнай салідарнасці і адстойванне сваіх інтарэсаў, якія часта знаходзіліся ў супярэчнасці з інтарэсамі іншых саслоўяў ці нават інтарэсамі самога караля. Формай арганізацыі шляхты быў сеймік.
Рэч Паспалітая была адзіным дэмакратычным дзяржавай свайго часу сярод усёй Еўропы, не кажучы ўжо пра Масковію (у РП 3 траўня 1791 года была прынятая першая ў Еўропе канстытуцыя). Гэтую унікальную для свайго часу сістэму можна лічыць перадумовай сучаснай канцэпцыі дэмакратыі, канстытуцыйнай дэмакратыі і федэрацыі. Манархія астатніх еўрапейскіх дзяржаў не асабліва была задаволеная, што ў цэнтры Еўропы ад мора да мора існуе падобная дзяржава. Дух дэмакратычных вольнасцяў ў Рэчы Паспалітай мог пахіснуць еўрапейскую манархію.
Каралёў Рэчы Паспалітай абіралі магнаты і шляхта, трон ня перадаваўся па спадчыне (як гэта было ў Еўропе і Расіі). Каралеўская ўлада была абмежаваная сеймам і сенатам. У той жа час у сойме рашэнні па ўсіх важных пытаннях ўступалі ў сілу толькі ў тым выпадку, калі іх прымалі аднагалосна. Варта было ўсяго толькі аднаму дэпутату (якога маглі падкупіць замежныя дыпламаты, каб ён выступіў супраць прыняцця непажаданага для суседняй краіны закона) выступіць супраць законапраекта - і ён адпрэчваўся паводле прынцыпу «liberum veto». Выступаючы супраць якога-небудзь рашэння сойма, шляхціц не быў абавязаны абгрунтоўваць свой пратэст якімі-небудзь меркаваннямі. Звычайна магнаты, якія кіравалі палітычным жыццём Рэчы Паспалітай, самі ж паралізавалі дзейнасць сейма. Зрыў працы сейма становіцца звычайнай з'явай. Права «liberum veto» строга ахоўвалася, так як лічылася, што замах на яго абмяжуе «шляхецкую свабоду» - адну з найважнейшых асноў польскай дзяржаўнасці. Абласныя сходу шляхты (соймікі) дзейнічалі цалкам самастойна і толькі ў інтарэсах мясцовай шляхты, што ўзмацняла дэцэнтралізацыю краіны.
У 18 стагоддзі з 48 сесій сойма былі сарваныя 15, яшчэ тры (у 1701, 1733, 1756 гг.) спынілі працу па іншых прычынах, а два сойма (1717 і 1793) ўвайшлі ў гісторыю як «нямыя», бо дэпутаты на іх не выступілі. Магнаты ў сваіх уладаннях дзейнічалі незалежна ад цэнтральнай улады, іх землі ўяўлялі сабой «дзяржаву ў дзяржаве". Нягледзячы на забароны соймаў, сістэматычна ўтвараліся шляхецкія групоўкі, так званыя «канфедэрацыі», адстойваць свае інтарэсы узброеным шляхам. Фактычна іх дзеянні з'яўляліся грамадзянскімі войнамі рознай ступені інтэнсіўнасці. Палітычная і ваенная слабасць Рэчы Паспалітай прывяла да таго, што яе тэрыторыя стала «прахадным дваром» для армій суседніх дзяржаў. Войскі Расіі практычна не пакідалі тэрыторыю Рэспублікі. Рэч Паспалітая была моцна аслаблена і ў ваенным дачыненні. Феадальнае войска, у якім пераважала конніца, якая адрознівалася недысцыплінаванасцю, страціла сваё значэнне. Большая частка рэгулярнага войску складалася з замежных наймітаў. Ваеннае камандаванне не карысталася аўтарытэтам, яго дзейнасць характарызавалася жахлівымі злоўжываннямі. Войскам часам не выплачвалася жалаванне, у такіх выпадках салдаты разыходзіліся па дамах або рабавалі шляхецкія маёнткі і сялян.
Унутраны крызіс ускладняўся неспрыяльнай знешнепалітычнай сітуацыяй. Пасля Сямігадовай вайны склаўся даволі трывалы саюз паміж Расіяй і Прусіяй. Абодве гэтыя дзяржавы былі зацікаўлены ў тым, каб Рэч Паспалітая заставалася слабой і нестабільнай. З дапамогай дыпламатычных сродкаў, а то і прамога ваеннага ўмяшання, яны праводзілі тут зручную для сябе палітыку.
Усё гэта прывяло да сумнага агульнавядома лагічнага завяршэння: трох раздзелах Рэчы Паспалітай паміж Прусіяй, Аўстра-Венгрыяй і Расіяй.
По стандарту ВАК Республики Беларусь
По ГОСТу Российской Федерации
Добавить статью
Обнародовать свои произведения
Редактировать работы
Для действующих авторов
Зарегистрироваться
Доступ к модулю публикаций