Віцебск (БЕЛАРУСЬ)

Library.BY

Віцебск (цяпер горад, цэнтр Віцеб-скай вобл., Рэспубліка Беларусь), горад, цэнтр Віцебскага ваяв., на р. Зах. Дзвіна. В. (летапісны Відбеск, Відебск, Вітьбеск.Вітепеск), паводле падання, зафіксаванага ў Віцебскім летапісе 18 ст., заснаваны вял. княгіняй Вольгай у 974 (947?). Назвуатрымаўадр. Віцьба. Займаў важнае месца на шляху «з варагаў угрэкі»,тамуда 1021 належаўвял. князям кіеўскім. У1021 вял. кіеўскі кн. Яраслаў Мудры перадаў В. полацкаму кн. Брачы-славу Ізяславічу. Пасля смерці полацкага кн. Усяслава Брачыславіча (1101) В. стаў цэнтрам удзельнага Віцебскага княства. 3 1318 у В. княжыў Яраслаў Васілевіч, які аддаў сваю дачку Марыю замуж за крэўскага князя Альгерда,сына Гедзіміна. У 1320 В. пасля смерці кн. Яраслава адышоў у спадчыну Марыі Яраслаўне, віцебскім князем стаў яе муж, вял. князь Альгерд. У 1341 віцябляне на чале з Альгердамдапамагалі Псковуўбарацьбе супраць крыжакоў. 3 1345 горадам валодаў кн. Андрэй Альгердавіч. Пазней другая жонка Альгерда цвярская княжна Ульяна атрымала В. у пажыццёвае ўладанне (да 1393). У 1370-я г. В. валодаў Ягайла. Гіст. крыніцы паведамляюць, што ў 1351 у В. закончана будаўніцтва мураваных Верхняга i Ніжняга замкаў (гл. Віцебскія замкі), княжацкага палаца. Есць падставы меркаваць, што яшчэ адзін мураваны пояс абароны быў створаны па краі гары Ламіхі. Пра «трм стены камены» ў В. згадваецца таксама ў «Спісе рускіх гарадоў далёкіх i блізкіх» (канец 14 ст.). Віцебскі абарончы комплекс быў адным з самых магутных у цэнтр. i ўсх. Беларусі. Агульная даўжыня ўмацаванняў складала 1,75 км. Магутнасцьі непрыс-тупнасць горада пацвярджаецца шматлі-кімі i працяглымі аблогамі, якім проці-стаялі замкі з канца 14 ст. У гэты час В. стаў цэнтрам міжусобнай барацьбы паміж сынамі i суродзічамі Альгерда за права валодання гэтым важным гандлёвым і стратэгічным пунктам усх. Беларусі. У 1393 яго ненадоўга захапіў кн. Свідры-гайла, які паспяхова адбіваў штурмы войск кааліцыі 3 князёў — Вітаўта, Скіргайлы i смаленскага Юрыя Свята-славіча. Толькі пасля 4-тыднёвай аблогі з вял. цяжкасцямі быўузяты Ніжні замак. Потым Вітаўт «заточів дела в церкін мурованой в Ннжнем замку разбмвал мур замку Вышнего беспрестанно». Зрабіўшы праломы ў сценах i вежах Верхняга замка, войска асаджаўшых пачало рыхтавацца да вальнага штурму, але моцны голад прымусіў віцяблян здаць замак без бою. У 1396 Свідрыгайла са згоды гараджан зноў заняў В., i войску Вітаўта яшчэ раз давялося штурмаваць горад. Ніжні замак быў узяты пасля 30-дзённай асады i вальнага штурму. Упартае супраціўленне аказалі абаронцы Верхняга замка. У выніку знаходжання тут вял. колькасці жыхароўбыла зроблена спроба вывесці жанчын і дзяцей. Аднак у адчыненай з гэтай мэтай браме здарылася замінка, i асаджаўшыя ўварваліся ўнутр замка. 3 14 ст. В. — цэнтр Віцебскага павета. У 1435 Свідрыгайла ўтрзці раз захапіў В. Горад 6 тыдняў быў у аблозе, але войска вял. кн. Жыгімонта Кейстутавіча ўзяць яго не змагло. Толькі ў 1437 «полочане н вмтебідане, не маючк собе ннотколь помочм, поддалмся велмкому князю Жмгнмонту». 3 сярэдзіны 15 ст. В. паступова адраджаецца, павялічваецца колькасць яго жыхароў. У 1441 ён быў у ліку 15 найбуйнейшых гарадоў ВКЛ. У1444 устаўнай граматай вял. кн. Казіміра Ягелончыка В. нададзена абмежаванае самакіраванне. Грамата фактычна зафік-савала аўтаномію Віцебскай зямлі i значныя правы мясц. феадалаў, баяр мяшчан.у т.л. права суда над гараджанамі i права свабоднага гандлюў межах ВКЛ. Ваявода прызначаўся ў В. са згоды ві-цяблян («по мх воле»), a непажаданы змяняўся вял. князем na патрабаванні апошніх. Вял. князь абавязваў новапры-значанага ваяводу, каб той «прмехавшм... первого дня в Вшебску, целовал крест ему м вмтебляном нашмм». Адным з патрабаванняў да мясц. жыхароў быў удзел у ваен. паходах: «А на войну быш мм с намм посполу готовый». Паводле прывілея 1447 гораду i мяшчанам давалі-ся дадатковыя льготы. У1451 i 1469 вял. князь ВКЛ i кароль Польшчы Казімір IV інспектаваўумацаванні парубежнага В. Пазней новыя ўстаўныя граматы выдава-ліся гораду ў 1503 вял. кн. Аляксандрам (гл. Віцебскае права), a таксама ў 1509, 1541, 1547 i 1561. Яны гарантавалі недатыкальнасць зямельных уладанняў феадалаўі мяшчан В. i Віцебскай зямлі, правы бяспошліннага гандлю i свабод-нага выезду з горада ў межах дзяржавы (віцябляніну «путь чмст, куды хочет»). У 1480 Казімір IV аддаў В. братам вял. кн. маскоўскага Івана III — Андрэю Вялікаму i Барысу, якія паднялі мяцеж супраць Івана III. Гэта ледзь не стала прычынай вайны, але праз год рус. князі памірыліся з Іванам III i ад'ехалі дамоў. У 16 ст. В. меў уласную адміністрацыю i суд, у структуры гар. самакіравання захаваліся традыцыйныя i характэрныя для часоў веча пасады: дзесятнік, сотнік, «муж»-старэйшына. Вінаватых маглі «судмтм л казнмтм в Вмтебску по мх праву». Гараджане выбіралі са свайго асяроддзя войта, якога потым зацвярджаў вял. князь. У15—16 ст. В. стаў буйным гандлё-вым i рамесным цэнтрам. Гандлёвыя шляхі з яго працягнуліся не толькі па тэр. ВКЛ, але i ў краіны Прыбалтыкі, у Германію, Чэхію, Італію, Венгрыю, Маскоўскую дзяржаву i інш. Найб. інтэнсіўна гандля-валі з Цвер'ю, Ноўгарадам i Псковам, з якімі ў 1420—40-я г. заключаліся дагаворы. Віцебскія купцы вывозілі ў pac. гарады мясц. прадукцыю (збожжа, крупы, гарох, канапляны i льняны алей, хмель, пяньку, паташ, футра) i закупленыя ў замежных купцоў на перапродажтавары (сукно, шаўковуюі мультановуютканіну, золата, каштоўныя камяні, жэмчуг, усх. прыправы). У горадзе павялічылася колькасць рамеснікаў, з'явіліся цэхі кавалёў, ганчароў, гарбароў, сталяроў, збройнікаў, кафляроў i інш. Выраслі новыя пасады — Узгорскі, Кстоўскі, Задунайскі, Заручайскі, слабада Русь на правым беразе Дзвіны. Які інш. гарады Беларусі, В. меў стройную сістэму арганізацыі абароны. Янаўключала гар. апалчэнне (падзялялася на дзесяткі i сотні), конныхмяшчан i гарнізон наёмнага войска (у час ваен. дзеянняў стаяў звычайнаўзамках). Наёмнікі набіраліся ў Германіі, Італіі, Чэхіі, Венгрыі, Галандыі. Вядомы сотні Узгорская, Верхняга замка, Задзвінская, Задунайская, Заручайская. 3 пач. 16 ст. В. апынуўся ў паласе частых ваен. паходаў pac. ваявод. У 1502 яны спалілі прадмесці горада. У 1516 В. вытрымаў працяглую аблогу, нягледзячы на недахоп артылерыі i харчавання. Чарговы напад адбыўся ў 1519, быўўзяты Ніжні замак, дзе загінула шматжыхароў. Уцалелыя адседзеліся ў Верхнім замку. У 1534 кн. Б.І.Гарбаты разам з наўгародска-пскоўскай раццю спустошыў усе ваколіцы горада, аднак авалодаць ім не здолеў. У ліп. 1535 pac. ваяводы Кісліца i Ляцкі з 40-тысячным войскам i 40 гарматамі прыйшлі ў Вял. Лукі, адкуль збіраліся рушыць на В. Частка жыхароў В. з намеснікам ваяводы Васількам, баярамі i купцамі гатовы былі здаць горад без бою. Гэты летні паход Кісліцы i Ляцкага, відаць, не адбыўся. Аднак у канцы ліст. 1535 наўгародска-пскоўская раць на чале з Гарбатым i 10 князямі спустошыла Віцебшчыну i «воевалм Вмтепскме места». Летам 1536 войска кн. Гаранскага i Барбашова спаліла віцебскі пасад, узяло ў палон многіх гараджан i валашчан, захапіла вял. трафеі, але Верхнім i Ніжнім замкамі не авало-дала. У Інфлянцкую вайну1558—82 pac. войскам таксама не ўдалося заняць В., хоць яны тройчы асаджалі горад. У канцы мая 1562 вял. войска на чале з кн. А.М.Курбскім «с товарыідн» хадзіла ад Вял. Лук да В. Ратныя людзі «острог взялн м пожглм посады у города у Вшебска все пожглм л наряду в остроге поммалм л людей в остроге многкх побнлн л села м деревнм около Вмтебска пожглн м повоевалн места многне. A назад мдучм от Внтебска,... многке лтовскме меаа повоевалм, м прншлм дал Бог, на Лукм здорово». Пасля нападу на В. у 1563 пачалася маравая пошасць,якая цалкам абязлюдзіла горад. У выніку аблогі ў 1568 значную частку В. спаліла 6-тысячнае войска кн. Шарамецева, Бутурліна i Сабурава. Верхні замак вытрымаў 3-дзённую аблогу.

У пач. 16 ст. заснавана Віцебскае ваяводства. Тады ж зацверджаны герб ваяводства — «Пагоня». У 1503 i 1509 горадудадзены прывілеі,якія рэгулявалі ўнутраны парадак i адносіны з веліка-княжацкай уладай. 17.3.1597 Жыгімонт III Ваза даў В. магдэбургскае права, дзе выказвалася надзея, што жыхары горада пасля яго атрымання «не только стан свой лепшым учннялн, алетеж кгды ся размно-жать м в маентнос™ запомогуться л место нашо тамошнее, на котором нам н Речн Посполнтой не мало залежмт за часом лепей іл досконалей обваровано п в большую беспечность протмв каждого непрнятеля прмведено метн могут». В. атрымаў уласны герб — «в блокмтном полю образ святого Спаса Збавнтеля нашого м прн том зараз трохм нмжей меч голый червоный, што ся маеть разуметь кровавый», — a таксама харугву, пад якую мяшчане станавіліся «под час посполн-того рушенья м потребы военное». Харугвы атрымалі i ўсе рамесныя цэхі. Паводле магдэбургскага прывілея В. дазвалялася мець сваю пячатку, ратушу i гасціны двор, штогод праводзіць кірмаш. Органам гар. самакіравання стаў мап'ст-рат, што складаўся з радцаў i лаўнікаў на чале з войтам. Аднак В. страціў права выбіраць войта, якога цяпер прызначаў вял. князь. Акрамя таго, ён падараваў В. за ваен. заслугі загарадны палац Лукішкі з прылеглымі вёскамі i перавозам цераз р. Лучоса. У В. было шмат юрыдык. Грамата на магдэбургскае права значна абмежавала ix правы,ураўнавала гара-джан пад уладай магістрата, садзейнічала ўздыму эканомікі, ажыўленню гандлю. У 1602 В. абрабаваны запарожскімі казакамі на чале з атаманам Дубінай, якія вярталіся дадому з вайны Рэчы Паспалітай са Швецыяй 1600—29. На гэтай жа вайне віцебская мяшчанская харугва колькасцю 500 чал. пад каман-даваннем Марка Ілы'чаЛыткі авалодала ў 1605 замкам Феліна, за што Лытка быў уведзены ў шляхецтва i атрымаў прозві-шча Фелінскі. 3 2-й пал. 16 ст. В. стано-віцца месцам дзеяння розных рэліг. плыняў у хрысціянстве. У 1562 тут утварылася абшчына кальвіністаў, куды ўваходзілі багатыя гараджане i члены магістрата — бурмістры i радцы. У 2-й пал. 16—1-й пал. 17 ст. распаўсюдзіліся правасл. брацтвы, якія адкрывалі школы, імкнуліся да захавання бел. мовы i куль-туры, выступалі супраць акаталічвання i паланізацыі, прызнання уніяцкай царк-вы. 12.11.1623 у В. ўспыхнуў бунт супраць полацкага уніяцкага архіепіскапа Іаса-фата Кунцэвіча (гл. Віцебскае паўстанне 1623). Ён быў задушаны каралеўскім войскам, a горад пазбаўлены магдэ-бургскага права. Яно было вернута В. толькі ў 1644 разам з правам бяс-пошліннага гандлю ў межах ВКЛ.

У сярэдзіне 17 ст. ў В. налічвалася больш за 1 тыс. дамоў, каля 10 тыс. жыхароў. Тут развіваліся гарбарнае, ганчарнае, кафлянае, васкабойнае рамёствы, дрэва- i металаапрацоўка, кушнерская справа, мёда- i піваварэнне іінш. Найб. суровыя выпрабаванні выпалі на долю віцяблян у час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67. Пасля амаль 3-месячнай аблогі 20-тысячнае войска pac. ваявод i ўкр. казакоў 22.11.1654 узяло В. штурмам. У баях жыхары, хоць i пакутавалі ад голаду i недахопу зброі, паказалі мужнасць i гераізм i ў большасці сваёй загінулі. Значная частка шляхты i яўрэяўтрапіла ў палон. Шмат віцебскіх рамеснікаў (збройнікі, ювеліры, разьбяры па дрэве i косці i інш.) былі прымусова адпраўлены ў Маскву на работы ў розных царскіх прыказах. Тых жыхароў, што засталіся ў горадзе, pac. ваяводы прыму-сілі прысягнуць цару. Акупацыя В. працягвалася 13 гадоў, вернуты Рэчы Паспалітай паводле Андросаўскага перамір'я 1667. У1682 адкрыты Віцебскі езуіцкі калегіум. У Паўночную вайну 1700—21 у В. ў 1701 знаходзіўся штаб pac. арміі. Тройчы тут быў Пётр I. У ходзе вайны В. быў на баку польскага караля Станіслава Ляшчынскага, саюзніка шведскага караля Карла XII, якому горад перадаў 7 тыс. талераў. За гэта па загадзе Пятра I карны атрад калмыкаў на чале з капітанам Салаўёвым 28.9.1708 спаліў горад. Згарэлі замкі, ратуша, крамы,усе пасады, 12 цэркваў, 4 касцёлы. Уцалела толькі Зарэчча, якое адкупілася за 600 та-лераў бітых. 3 гэтага часу пачаўся заня-пад эканомікі В., які да таго ж часта цярпеў ад пажараў. 2.5.1752 згарэлі замак, Блага-вешчанская царква, плябанія, комп-лекс езуіцкіх будынкаў, многа дамоў, 6.5.1757 — рэшткі замка, 12.5.1757 — большая частка Верхняга замка, 3 царквы, 2 касцёлы. Пасля 1-га падзелу Рэчы Паспа-літай (1772) В. у складзе Pac. імперыі.

Спіс выкарыстанай літаратуры:

Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.

Віцебск

NEW БЕЛАРУСЬ

Меню для авторов

Добавить статью

Редактировать работы

Зарегистрироваться

Полезные ссылки

Искать похожие?

Скачать мультимедию?

ССЫЛКИ ДЛЯ СПИСКА ЛИТЕРАТУРЫ

По стандарту ВАК Республики Беларусь

По ГОСТу Российской Федерации

URL для сайта, блога (постоянный обратный адрес данной страницы)

Найденный поисковым роботом оригинал

ПАРТНЁРЫ БИБЛИОТЕКИ рекомендуем!

ОБРАТНО В РУБРИКУ?

БЕЛАРУСЬ НА LIBRARY.BY

Пн	Вт	Ср	Чт	Пт	Сб	Вс
			01	02	03	04
05	06	07	08	09	10	11
12	13	14	15	16	17	18
19	20	21	22	23	24	25
26	27	28	29	30	31