Вільня (БЕЛАРУСЬ)

Library.BY

Вільня (літ. Вільнюс, Vilnius, цяпер сталіца Літоўскай Рэспублікі), сталіца ВКЛ,у сутоках рэк Вілія (Нярыс) i Вільня (Вільна, Віленка, Вілейка). Умацаванае паселішча ў цэнтры В., на Замкавай гары, каля сутокаў Вільні i Віліі (пазнейшы Верхні замак, гл. ў арт. Віленскія замкі) існавала ўжо ў 1-м тыс. да н.э., пасля гара была заселена з пачатку н.э. да 17 ст. Паўн. падножжа Замкавай гары заселена ў 13 ст. Датаванне некат. даследчыкамі рэшткаў мураваных пабудоў на ПдЗ ад гары 13 ст. (у ix бачаць язычніцкае культавае месца i кафедральны касцёл Міндоўга) патрабуе дадатковых аргу-ментаў. У сярэдзіне—2-й пал. 14 ст. вырасла паселішча каля Лысай гары, на У ад Замкавай гары. У 3-й чвэрці 14 ст. падножжа Замкавай гары абведзена мурам (Ніжні замак). На Пд ад яго з 2-й чвэрці 14 рос неўмацаваны пасад з рыначнай плошчай. Упершыню В. ўпамі-наецца ў граматах вял. князя Гедзіміна 25.1.1323 да ганзейскіх гарадоў. Тут быў заключаны мірны дагавор 1323 ВКЛ з Лівонскім ордэнам i г. Рыга. Ужо ў гэты час В. мела статус сталіцы ВКЛ (паводле бел.-літ. летапісаў, сталіцу ВКЛ з Трокаў у В. перанёс Гедзімін). В. адыгрывала важную ролю ў барацьбе з крыжакамі, якія ў 1365—1402 8 разоў яе штурмавалі. Пры апісанні нападу 1390 у крыніцах адзначаецца драўляны Крывы замак (горад), спалены крыжакамі. Месцазнахо-джанне яго невядома, даследчыкі лакалі-завалі гэты замак на Лысай гары (на правым беразе Вільні), на гары Бекеша або на гары Бакшта. Пабач з літоўцамі ў В. здаўна жылі інш. народы. У 1383 упамінаецца «Рускі горад» —частка пасада на У ад пазнейшай вул. Замкавай (Вялікай). Да канца 18 ст. гэты раён вядомы як юрыдыка праваслаўных (уніяцкіх) мітрапалітаў. Пра існаванне ў В. нямецкага i яўрэйскага насельніцтва сведчаць вуліцы Нямецкая i Жыдоўская. У летапісах 15 ст. ўпамінаецца Ляцкі канец, населены, відаць, палякамі.

22.3.1387 В. першая ў ВКЛ атрымала магдэбургскае права, аднак адмініст-рацыйна працягвала падпарадкоўвацца велікакняжацкаму намесніку. Горад пачаў выкарыстоўваць герб з выявай св. Хрыстафора, які пераходзіць цераз раку, з дзіцём-Ісусам на плячах. Вял. кн. Жыгімонт Кейстутавіч у 1432 пашырыў правы В. на самакіраванне. Гар. статут (ардынацыю) выдаў у 1536 вял. кн. Жыгімонт Стары, у 1551 горад прыняў вількер, дзе больш падрабязна рэгла-ментавалася гар. права. Перасяленнеў горад залежных людзей рабіла ix вольны-мі, таму шляхта дамагалася вяртання з В. збеглых сялян. У 1538 вял. князь забараніў шляхце выводзіць з В. сваіх былых сялян, калі тыя пражылі ў сталіцы 6 гадоў (хутка тэрмін быў павышаны да 10 гадоў). Вышэйшым органам адміні-страцыйнай улады В. быў магістрат, які складаўся злавы i рады. Ёнузначальваўся войтам, які прызначаўся манархам пажыццёва (з 1610 — з ліку4 кандыдатаў, што прапаноўваліся мап'стратам). Як судовы орган разам з войтам або без яго дзейнічала лава; судовую справу звычайна разглядалі 2 лаўнікі, абраныя на 1 год. Рада складалася з 12 бурмістраў i 24 райцаў, якія пораўну падзяляліся на «лавіцу рускую» i «лавіцу рымскую» (праваслаўных, пазней уніятаў, i католі-каў). У цэнтры пасада, на ратушнай плошчы, стаяла ратуша (упершыню ўпамінаецца ў 1432).

Зімой 1386—87 літ. язычніцкае насельніцтва В. было ахрышчана паводле каталіцкага абраду. Паводле загаду Ягайлы быў загашаны вечны агонь на капішчы. Каля Ніжняга замка быў пабуда-ваны кафедрапьны касцёл св. Станіслава i св. Уладзіслава (на месцы больш ранняга касцёла). В. стала цэнтрам Віленскай рымска-каталіцкай епархіі. Да пач. 16 ст. пабудаваны касцёлы Унебаўзяцця Дзевы Марыі i св. Ганны (францысканскія), Св. Духа (дамініканскі), св. Бернарда (бернардзінскі), св. Мікалая, св. Яна Хрысціцеля i св. Яна Евангеліста, св. Ганны. 3 пач. 15 ст. ў В. знаходзілася рэзідэнцыя правасл. мітрапаліта кіеўскага i ўсяе Русі, які меў кафедру ў Прачысцен-скім саборы. Іншыя старажытнейшыя цэрквы В. — Пятніцкая, Мікалаеўская, Троіцкая. V пач. 16 ст. ў В. было 1Л цэркваў і 8 касцёлаў.

У1401 у В. падпісаны акт Віленска-Радамскай уніі 1401. 3 1413 цэнтр Віленскага ваяводства. В. наведаўчэшскі рэфарматар, паплечнік Я.Гуса Еранім Пражскі. У 1430 у В. адбыўся з'езд манархаў, прымеркаваны да заплана-ванай каранацыі Вітаўта каралеўскай каронай. 3 15 ст. ў горадзе склікаліся вальныя соймы ВКЛ. У 2-й пал. 15 ст. створаны першыя рамесныя цэхі (у пач. 16 ст. ix было больш за 20), віленскія купцы атрымалі права свабоднага гандлю ў ВКЛ. У 1492 засн. Віленскі манетны двор. У пач. 16 ст. ў сувязі з небяспекай з бсжу кры мскіх татараў i маскоўскіх войск пасад быў абнесены мурам з вежамі і брамамі (гл. Віленскія гарадскія ўмаца-ванні), з паўд. боку горада пабудавана Віленская Вострая брама, уякойпазней зберагаўся Вастрабрамскі абраз Маці Божай. Паводле ацэнак даследчыкаў, насельніцтва В. ў 15 ст. складала ад 10 да 20тыс. чал.,упач. 16 ст. налічвалася каля 30 тыс. жыхароў. У16 ст. ў горадзе каля 100 2- i 3-павярховых камяніц, зроблены водаправод i каналізацыя, пабудаваны паперня (1524), гасціны двор (да 1536), арсенал (каля 1540), шкляная гута (1547), людвісарня, дзе адліваліся гарматы i званы. З'явіліся палацы Радзі-вілаў, Хадкевічаў, Сапегаў, Астрожскіх, Кішкаўі інш. магнатаў. У1536 цераз Вілію перакінуты першы мост. У горадзе быў гандлёвы порт. В. стала буйным еўрапей-скім цэнтрам гандлю i культуры. У канцы 15 ст. тут жылі гуманісты Войцех з Брудзева i З.Цёлак (Вітэлій). У 1520-я г. на Ніжнім замку пабудаваны Віленскі велікакняжацкі палац, дзе зберагалася вял. бібліятэка. У В. адчыніў друкарню Ф.Скарына, які надрукаваў тут «Малую падарожную кніжку» (каля 1522) i «Апостал» (1525). Пасля доўгага пера-пынку кірылічнае кнігадрукаванне ў В. працягнула Віленская друкарня Зарэцніх (каля 1571). У 1570-х г. у В. заснаваў друкарню П.Мсціславец. У 1583 пачала дзейнічаць Віленская друкарня Мамоні-чаў,цзе выдадзены статутТрыбунала ВКЛ (1586), Статут ВКЛ 1588 i інш. 3 канца 16 дзейнічалі Віленская акадэмічная друкарня i Віленская брацная друкарня, з пач. 17 ст. — Віленская базыльянская друкарня. У 17—18 ст. у В. працавала каля 20друкарняў,якія выпускалі кнігі на бел., царк.-слав., польскай, лацінскай, літ., латышскай, яўрэйскай i інш. мовах. У1595 у В. выйшаў «Катэхізіс» МДаўк-шы — першая кніга на літ. мове, выдадзе-ная на тэр. ВКЛ. У1570 езуіты адчынілі калегіум, які ў 1579 пераўтвораны ў Віленскую акадэмію. У 1582 адчынена каталіцкая Ёіленская духоуная семінарыя для падрыхтоўкі святароў Віленскага біскупства. Акрамя каталіцкіх,у 1-й пал. 17 ст. ў В. дзейнічалі правасл.,уніяцкія, лютэранская, кальвінская i яўрэйскія школы. Трупа італьянскага кампазітара М.Скакі паказала ў В. першыя оперныя пастаноўкі (1634). У1559 i 1561 у В. заключаны дагаво-ры пра падпарадкаванне ВКЛ Інфлянтаў. Мяшчанства В. першапачаткова не мела прадстаўніцтва на соймах. Упершыню прадстаўнікі ад сталіцы ВКЛ прыбылі на сойм 1564, які працаваў у Варшаве i дзе разглядаліся пытанні заключэння уніі паміж Польшчай i ВКЛ. Паслы ад В. ўдзельнічалі i ў Бельскім сойме 1564. На Гарадзенскім сойме 1568 вял. кн. Жыгімонт Аўгуст выдаў В. прывілей, згодна з якім сталіца атрымала права пасылаць на сойм 2—3 паслоўздарадчым голасам у тых справах, якія датычылі горада. Паслы выбіраліся з членаў магістрата, таму ўсе члены магістрата атрымлі шляхецтва з правам перадаваць яго ў спадчыну (з абмежаваннямі). Пасля заключэння Л юблінскай уніі 1569 i смерці Жыгімонта Аўгуста (1572) статус В. як сталіцы значна абмежаваны. Сталай рэзідэнцыі манархаў Рэчы Паспалітай тут не існавала. 3 канца 16 ст. ў В. замест вальных соймаў збіраліся галоўныя з'езды Вялікага княства Літоўскага, a таксама кадэнцыі Трыбунала ВКЛ (на-раўне з Трокамі, Менскам i Новагародкам). Пасля заключэння Берасцейскайуніі 1596 цэрквы В. сталі уніяцкімі, праваслаўныя заснавалі Троіцкі манастыр. У1599 у В. адбыўся супольны з'езд праваслаўных i пратэстантаў, дзе абмяркоўвалася, як супрацьдзейнічаць наступу каталіцтва. Горад значна пацярпеў ад пажараў 1610, 1615,1630 i 1645. У сярэдзіне 17 ст. ў горадзе, паводле розных ацэнак, ад 14 тыс. да 40 тыс. жыхароў, 23 касцёлы, 9 уніяцкіх i 1 правасл. царква. У16—1-й пал. 17 ст. ўзведзены мураваныя касцёлы баніфратраў, бенедыкцінак, бернардзінак, езуітаў (св. Ігнація Лаёлы, св. Казіміра), кармелітаў абутых (2 касцёлы), карме-літаў босых (2 касцёлы) i інш. На вул. Жыдоўскай стаяла сінагога (пасля 1633 узведзена мураваная). Кальвінскі збор, закладзены М.Радзівілам Рудым у 1552 або 1553 у прадмесці Лукішкі, праз некалькі год перанесены ў горад на вул. Замкавую, пасля 1581 — бліжэй да Бернардзінскай брамы, a ў 1641 — загар. мур, на Пн ад Троцкай брамы (разбу-раны натоўпам, падбухтораным езуітамі, у 1682, пасля адбудаваны). Лютэранская кірха ўзведзена ў 1555 на вул. Нямецкай. Татарская мячэць з могілкамі знаходзілася на Лукішках. У сярэдзіне 17 ст. ў В. дзейнічалі 26 рамесных цэхаў. У вайну Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 8.8.1655 В. занята pac. войскамі (горад гарэў 17 дзён). 11.7.1660 войскі ВКЛ на чале з М.К.Пацам вызвалілі сталіцу, аднак pac. гарнізон, што сядзеўу Ніжнім i Верхнім замках, капітуляваў толькі 3.12.1661. За гвалт над мірнымі жыхарамі i рабункі начальнік гарнізона кн. Д.Я.Мы-шэцкі прысуджаны да смяротнага пака-рання як ваенны злачынец. У 1663 у горадзе каля 5 тыс. жыхароў.

У час Паўночнай вайны 1700—21 у 1702,1706 i 1708 горад заняты шведскімі, a ў 1705,1706 i 1708 — pac. войскамі. В. моцна пацярпела ад голаду i чумы ў 1709—11. У1716 у В. створана Віленская канфедэрацыя супраць абсалютысцкіх планаў Аўгуста II. Войны i разруха сярэдзіны 17—пачатку 18 ст. прывялі да заняпаду гар. рамяства i гандлю, аслаблення гар. самакіравання i ўзмац-нення прыватнаўладальніцкіх юрыдык. У 2-й пал. 17—18 ст. ўзведзены мурава-ныя касцёлы аўгусцінцаў, візітак, даміні-канцаў, езуітаў, канонікаў латэранскіх, канонікаў рэгулярных, кармелітаў босых, місіянераў, трынітарыяў i інш. Горад значна пацярпеў ад пажараў 1706,1723, 1737,1748,1749 i 1760. 30.1.1734 каля В. адбылася бітва паміж pac. войскамі i прыхільнікамі караля Станіслава Ля-шчынскага на чале з А.Пацеем, якія былі разбіты. 3 ажыўленнем у сярэдзіне 18 ст. гаспадарчага i паліт. жыцця ў В. заснавана Віленская піярская друкарня, пачалі выходзіць газеты «Кур'ер Літэвскі» (1760) i «Газэты Віленьске» (1764), пасля скасавання езуіцкага ордэна ў 1773 заснавана Адукацыйная камісія, якая рэарганізавала сістэму адукацыі. 31785 дзейнічаў гар. тэатр В.Багуслаўскага.

25.6.1792у В. абвешчана Генеральная канфедэрацыя ВКЛ у падтрымку Таргавіц-кай канфедэрацыі. У 1794 горад стаў адным з гал. цэнтраў паўстання 1794. У ноч на 23.4.1794 паўстанцы на чале з Я.Ясінскім узялі ўладу ў горадзе ў свае рукі. Pac. войскі ў В. былі абяззброены, a афіцэры з ген.-маёрам М.Дз.Арсень-евым арыштаваны. Была створана Найеы-шэйшаяЛітоўская рада — рэвалюцыйны ўрад ВКЛ, пачала выходзіць «Газэта народова віленьска». 19—20.7.1794 В. беспаспяхова штурмавалі войскі ген.-маёра Б.Ф.Кнорынга. 11.8.1794 В. ўзята pac. войскамі, пасля чаго паўстанне ў ВКЛ было задушана канчаткова. Пасля 3-га падзелу Рэчы Паспалітай (1795) горад у складзе Pac. імперыі, цэнтр Літоўска-Віленскай губ. У1796 было 17,5 тыс. жыхароў.

Спіс выкарыстанай літаратуры:

Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.

Вільня

NEW БЕЛАРУСЬ

Меню для авторов

Добавить статью

Редактировать работы

Зарегистрироваться

Полезные ссылки

Искать похожие?

Скачать мультимедию?

ССЫЛКИ ДЛЯ СПИСКА ЛИТЕРАТУРЫ

По стандарту ВАК Республики Беларусь

По ГОСТу Российской Федерации

URL для сайта, блога (постоянный обратный адрес данной страницы)

Найденный поисковым роботом оригинал

ПАРТНЁРЫ БИБЛИОТЕКИ рекомендуем!

ОБРАТНО В РУБРИКУ?

БЕЛАРУСЬ НА LIBRARY.BY

Пн	Вт	Ср	Чт	Пт	Сб	Вс
			01	02	03	04
05	06	07	08	09	10	11
12	13	14	15	16	17	18
19	20	21	22	23	24	25
26	27	28	29	30	31