Брацкае кнігадрукаванне ў ВКЛ (БЕЛАРУСЬ)

Library.BY

Брацкае кнігадрукаванне, выдавец-кая дзейнасць брацтваў праваслаўных на Беларусі, Украіне i ў Літве ў 16—18 ст. Брацтвы адыгралі вял. ролюў развіцці пэўных сфер культуры, л-ры, пісьменства, музыкі (спеваў), іканапісу, дэкаратыўна-прыкладногамастацтва,удэмакратызацыі i секулярызацыі школьнай сістэмы i адукацыі. Магчымасць прыступіць да стварэння першай брацкай друкарні дало арганізацыйнае афармленне ў 1584 бел. Троіцкага (пазней Святадухаўскага) брацтва ў Вільні. У статуце брацтва, зацверджаным у 1589, прадугледжвалася будаўніцтва школ i друкарні для выдання кніг на грэч., слав., «рус» i польскай мовах. Пытанні арганізацыі Б.к. выно-сіліся на разгляд берасцейскіх сабораў 1590,1591,1594. Саборныя пастановы прадпісвалі манапалізацыю бел. i ўкр. Б.к. ў Віленскай i Львоўскай друкарнях, устанаўленне епіскапальнай цэнзуры, арганізацыю камісіі праўшчыкаў-карэк-тараў, фінансаванне выдавецкай дзей-насці за кошт сродкаў, сабраных ва ўсіх епархіях Кіеўскай мітраполіі. Правасл. брацтвам удалося адстаяць права выда-ваць кнігі рознага зместу. У саборнай пааанове 1591 адзначалася, што брацтвы ў сваёй выдавецкай дзейнасці павінны кіравацца дараванай граматай 1589 канстанцінопальскага патрыярха. Яна дазваляла львоўскаму Успенскаму пра-васл. брацтвудрукаваць нетолькі царк., але i розныя навучальныя i гіст. выданні, у т.л. «хронмкк смреч летопмсцы». Грамадска-паліт. барацьба,якая абваст-рылася ў сярэдзіне 1590-х г., пераход значнай часткі лравасл. іерархіі на бок уніі ператварылі ўсе пастановы берас цейскіхсабораўунамінальныя. Пытанні далейшай арганізацыі Б.к., яго фінанса-вання, збыт кніг сталі ў значнай ступені ўнутр. справай брацтваў.

У сярэдзіне 1590-х г. віленскае пра-васл. брацтва ўзначаліў актыўны праціў-нік уніі, дзеяч бел. i ўкр. асветы, пісь-меннік-палеміаСЗ'зон/й. Пад яго кіраў-ніцтвам Віленская брацкая друкарня ў 1595—96 выпусціла не менш за 11 выдан-няў (больш за 2200 арк.). Да гэтага часу толькі Пражская друкарня Скарыны набліжалася да такога ўзроўню інтэн-сіўнасці выдавецкай дзейнасці. Пасля Берасцейскайуніі 1596 брацкая друкарня ў Вільні на працягу некалькіх гадоўамаль бяздзейнічала. Сучаснай бібліяграфіі невядомы кірылічныя выданні гэтай друкарні 1597—1607, за выключэннем «Часоўніка» (зберагаецца ў Оксфардскай б-цы), які па некаторых мастацка-арнаментальных адзнаках, напр. па выкарыстанні ініцыялаў віленскай друкарні Скарыны, можа быць аднесены да выданняў гэтага брацтва. У крыніцах 17 ст. ўпамінаецца «Катэхізіс», надрука-ваны брацтвам каля 1600. Некалькі палемічных выданняў, выпушчаных брацтвам на польскай мовеў 1608—10 (ананімныя выданні ІА.Сматрыцкага), прывялі да закрыцця друкарні, арышту яе вядучых дзеячаў,ут.л. гал. натхняль-ніка i арганізатара, рэктара брацкай школы Лявонція Карповіча.

3 1611 стала дзейнічаць брацкая друкарня ў мяст. Еўе (гл. Еўінская друнарня). Яе шляхецкая юрысдыкцыя ў пэўнай ступені ахоўвала брацтва ад умяшання уніяцкага духавенства, гаспа-дарскай i магістрацкай адміністрацыі ў справы друкарні. 3 1618 да сярэдзіны 17 ст. брацтва выпускала свае выданні то ў Вільні, то ў Еўі. Амаль усе брацкія выданні таго часу друкаваліся з выкарыс-таннем адных i тых жа мастацка-арнамен-тальных матэрыялаўі шрыфтоў. Вядомыя дзеячы Б.к. таго часу — С.Рагаля i [.Івановіч. Друкарня віленскага брацтва (Вільня—Еўе) была найбуйнейшай у гісторыі бел. Б.к. У 1652 яна спыніла сваю дзейнасць.

Да брацкіх можна аднесці Куцеінскую друкарню, актыўны ўдзел у рабоце якой бралі магілёўскія i аршанскія братчыкі, хоць каралеўскія i велікакняжацкія прывілеі, якія б пацвярджалі правы на друкарню аршанскага брацтва, не выяў-лены. Значную ролюўарганізацыі кніга-

друкавання ў Куцейне i Магілёве адыграў магілёвец С.Собаль. Кіраваў друкарняй член магілёўскага Богаяўленскага пра-васл. брацтва ігумен Іаіль Труцэвіч — аўтар шматлікіх прадмоў да куцеінскіх выданняў.

Канец 16—сярэдзіна 17 ст. — асн. перыяд у дзейнасці бел. Б.к., калі поўнасцю раскрылася яго культ. i грамад-ска-паліт. значэнне. Брацкія друкары неаднаразова падкрэслівалі сваёімкнен-не служыць «рускому» народу, распаўсю-джваць свае выданні на ўсе «расійскія краіны»(тэрмін«Расія»ўБ.к. канца 16— 1-й пал. 17 ст. звычайна быў адэкватны тэрміну «Русь», што азначаў увесь усх.-слав. этнас ВКЛ). Адначасова бел. i ўкр. кніжнікі адрознівалі «большую Россмю, то ест Москву». Сацыяльная аснова Б.к. ў канцы 16—1-й пал. 17 ст. значна пашырылася. Крыніцы адносна поўна дазваляюць меркаваць пра сац. склад 2 найб. буйныхбел. правасл. брацтваў, паколькі захаваліся рэестры гэтых арганізацый. Галоўным бел. правасл. брацтвам у канцы 16—17 ст., якое адыгрывала першаступенную ролю ва ўсёй грамадска-паліт., царкоўна-рэліг. i асветніцкай дзейнасці антыуніяцкай апазіцыі, было віленскае Троіцкае (з пач. 17 ст. — Святадухаўскае). Берасцейская унія 1596 выклікала раскол у віленскім брацтве, ад яго адышла большая частка шляхты, гар. патрыцыяту, што істотна дэмакратызавала склад брацтва. У ма-гілёўскім Богаяўленскім брацтве ў 1-й пал. 17 ст. моцныя пазіцыі займалі члены rap. магістрата, купецтва, якія актыўна ўдзельнічалі ў гандлі з Масквой i інш. pac. гарадамі. У практычнай дзейнасці буйных бел. брацтваў вядучую ролю адыгрывала правасл. мяшчанства, якое выступала ў абарону бел. культуры, супраць каталіцкай экспансіі i уніі. Гэтыя жслаі насельніцтва былі асн. адрасатам брацкіх выданняў. Правасл. брацтвы збіралі сродкі для фінансавання выда-вецкай i грамадска-паліт. дзейнасці з многіхгарадоўі мястэчак. Б.к. адлюстра-вала рэнесансавыя i рэфармацыйныя тэндэнцыі, якія ў значнай меры выявіліся на фонесярэдневяковай культ. спадчыны. Яны адчувальныя ў змесце некаторых кніг,прадмовах,афармленні. Брацкія вы-даўцы арыентаваліся на стараж.-рус, стараж.-бел. (у больш шырокім плане — усх.-славянскую) культуру. Аднак яны ў пэўнай меры ўспрынялі i некаторыя філас. светапоглядныя ідэі антычнасці, ранняга хрысціянства.

Агульную жанравую структуру Б.к. ў канцы 16—1-й пал. 17 ст. можна вызначыць наступным чынам: літургіка, статуты, дагматычнае багаслоўе — 33 выданні; Новы запавет i Евангеллі — 7; творы стараж. пісьменнікаў, Чэцця кніга — 11; белетрыстыка, палемічная л-ра, панегірыкі — 8; падручнікі —12; выданні,якія выкарыстоўвалісяўлітургіі i школьнай справе — 16. Адносна вял. частку брацкіх выданняў (33,33%) складалі літургічныя тэксты, што было агульнай рысай кірылічнага кнігадрука-вання ў пач. перыяд яго развіцця ва ўсіх усх.-слав. народаў. Гэтатлумачылася не толью' пануючымуплывам царк. ідэалогіі, але i неабходнасцю ўпарадкаваць i нармалізаваць сістэму богаслужэння, процістаяць уніяцкаму i каталіцкаму ўплывам i інш. Адначасова ішоў працэс пэўнага абміршчэння i дэмакратызацыі Б.к. Наватулітургічныя выданні нярэдка ўстаўляліся тэксты або раздзелы пале-мічнага i асветніцкага зместу, некаторыя з ix знаёмілі з творамі антычнага i стараж.-рус. пісьменства, гіст. героямі. Пэўныя канфесіянальныя выданні адначасова выкарыстоўваліся ў літургіі i ў хатнім чытанні, напр., «Псалтыр з паследаван-нем» — адно з найб. частых выданнях брацтваў, якое аднаўляла асн. структуру «Малой падарожнай кніжкі» Скарыны. У «Месяцаслове» (заключнай частцы «Псалтыра з паследаваннем») змяшчаліся некаторыя элементы царк. календара, блізкія да звестак «Малой падарожнай кніжкі»,упаміналіся кананізаваныя імёны агульнаслав., стараж.-рускіх i рус. дзеячаў. Абміршчэнне брацкіх канфесіянальных выданняў выяўлялася ў значным пашырэнні саслоўна-прафес. кола чытачоў. Уплыўчытацкага асяроддзя асабліва адчуваўся ўімкненні брацтваў узняць грамадскі прэстыж свецкіх, непрывілеяваных саслоўяў. Упершыню ў царк.-рэліг. пісьменстве сцвярджалася, што нямала «святых» i «пакутнікаў» былі «з купцов», «мытнмков», «жолнеров». Прыкметнуючасткубрацкай выдавецкай прадукцыі складала т.зв. Чэцця кніга, якая прызначалася для келейнага або хатняга чытання: творы Іаана Златавуста, Макарыя Егіпецкага,Фікарыя Святагорца, павучальная л-ра («Дыёптра» ў пера-кладзе Віталія) i інш. Секулярызацыйныя тэндэнцыі ў дзейнасці правасл. брацтваў найб. адбіліся на павелічэнні ўдзельнам вагі белетрыстычных, вучэбных, пале-мічных выданняў. Узорам мастацка-апавядальных выданняў быў сярэдне-вяковы агіяграфічны раман «Гісторыя пра Варлаама i Іасафата», выдадзены ў 1637 у Куцейне (выдаўцы прыпісалі яго Іаану Дамаскіну, бел. пераклад зрабіў архімандрыт магілёўскага Богаяўленскага манастыра І.Полаўка). Брацтвы падрых-тавалі i выдалі некалькі важных граматыч-ных i лексікаграфічных выданняў: «Гра-матыка славянская» Л.Зізанія (1596), «Граматыкі славянскія» Сматрыцкага (1619), «Лексікон славянароскі» П.Бя-рынды (1653). Масавымі тыражамі вы-ходзілі школьныя падручнікі, што пры-значаліся для навучання дзяцей асновам кніжнаслав. пісьменства. 3 1590-х г. да 1654 бел. друкарні выпусцілі 16 буквароў (з ix 8 брацкіх) — больш за палавіну ўсіх аналагічных выданняў, выдадзеныхутой час ваўсх.-слав. зем-лях. Стараж. брацкія буквары мелі не-калькі рэдакцый, якія істотна адроз-ніваліся,—«фёдараўскую», у аснову якой пакладзены львоўскае i астрожскае выданні І.Фёдарава(1574 i 1578), еўін-скую («Буквар», 1618), што паслужыла ўзорам для большасці пазнейшых бел. выданняў. Арыгінальнай па змесце была азбука Л.Зізанія 1596. У Б.к., як i ў дзейнасці правасл. брацтваў наогул, выяўляліся пэўныя рэфарматарскія тэндэнцыі. Для прадстаўнікоўуніяцкай іерархіі была відавочнай ідэйная сувязь першых брацкіх выдаўцоў з ix папярэд-нікамі, пачынаючы са Скарыны. Уніяцкі палеміст к.Сялява, звяртаючыся ў 1622 да братчыкаў, пісаў: «Хіба не вы ўласна дазваляеце атручвацца... людзям сваім вучэннем іншаверцаў? I прадтым яшчэ, даўно, пры продках вашых, вам падобных, Русь была нямала атручана: да уніі быў Скарына, гусіт ерассю, які па-руску друкаваў вам кнігі ў Празе. Прымалі ix з удзячнасцю, дастаткова таго было, што зваўся Русін з Полацку, як падпісваўся. Смакавалі яго друкі, гаварылі, што чалавек годны, русін, брат наш, гэта друкаваў. Сымон Будны i Лаўрэнцій Крышкоўскі, сваю арыянскую атруту па-руску надрука-ваўшы, рассеялі паміж папоў».

Асобнае месцаўжанравай структуры Б.к. заняла палемічная публіцыаыка (гл. Палемічная літаратура). Палемічнае Б.к. было накіравана супраць контррэфар-мацыі, каталіцкай экспансіі, царк. уніі, якія абмяжоўвалі грамадска-паліт., культ. i рэліг. сувязі ўсх.-слав. народаў, звужалі магчымасць развіцця бел. i ўкр. культур i садзейнічалі паланізацыі феадалаў, мяшчанава, абвастралі нац.-рэліг. i сац.-класавыя супярэчнасці. Антыкаталіцкія i антыуніяцкія ідэі палемічнай публіцыс-тыкі былі па-свойму выкарыстаны нар. масамі Беларусі i Украіны ў барацьбе супраць нац. i рэліг. дыскрымінацыі i сац. прыгнёту, у бунтах, сял.-казацкіх войнах i выступленнях. Нямала ўвагі аддавалі брацкія выдаўцы прававым пытанням. На першы план выступілі праблемы заканадаўчай рэгламентацыі права, выкарыстання яго ў інтарэсах усіх саслоўяў,ут.л. мяшчанства, абмежавання феад. свавольства i насілля. Ідэолагі брацкай палемічнай л-ры (Сматрыцкі) лічылі, што пісанае права, якое адпавя-дала прыродным патрэбам чалавека i саслоўна-класавай градацыі грамадства, непрадузятае судаводства, выкананнеўсіх прынятых норм i законаў здольны забяспечыць мір у краіне, пакончыць з нац.-рэліг. разладам, папярэдзіць нар. бунты i хваляванні, аслабіць сац. напру-жанне. У 2-й пал. 1620-х —30-я г. па-лемічная рэліг. публіцыстыка ў Б.к. са-ступіла месца новым свецкім гісторыка-прававым выданням. Ідэолагі кансерва-тыўнага крыла ў брацтвах разлічвалі, што кіруючыя колы дзяржавы, феад. знаць i шляхта змогуць вырашыць асн. грамад-ска-паліт. праблемы. Гісторыка-прававыя выданні таго часу адрасаваны соймавым i сенацкім «станам». У бел. кнігадрука-ванні 16—1-й пал. 17 ст. толькі прывілея-ваная друкарня Мамонічаў i брацкія друкары шырока выкарыстоўвалі бел. мову ў сваіх выданнях. Па агульнай колькасці выданняў на бел. мове брацкія друкарні прыкладна ў 1,5 раза апярэ-джвалі друкарню Мамонічаў. 3 пач. дзей-насці да 1654 брацкія выд-вы выпусцілі 17 кніг на бел. мове, 1 з паралельным польскім перакладам («Казаннесвятога Кірылы...», 1596), a таксама двухмоўны «Лексікон славянароскі» Памвы Бярын-ды. Удзельная вага ўсёй гэтай групы ў агульнай колькасці брацкіх выданняў, якія захаваліся, — прыкладна 22%, па колькасці аркушаў — каля 10%. У 27 выданнях сустракаюцца фрагменты бел. тэксту: прадмовы, пасляслоўі,тпумачэнні на палях, адасобленыя раздзелы [арт. С.Зізанія «Казанне пра рымскі вялік-дзень», паследаванне (саборнік 12

месяцам)] i інш. У некаторых выданнях (напр., «Трэбніку», 1621) гэтыя артыкулы агавораны ў прадмове: «Наконец прнда-лмсмо простым языком предмову пред шлюбом малженскнм. Науку пред споведю, пытанне в споведм, м матерна казаня на погреб». Выданні з фрагментамі i раздзе-ламі бел. тэксту складаюць каля 31%, a разам з вышэй названай групай — 53% ад колькасці брацкіх выданняў, што захаваліся.

Брацкія выдаўцы шмат зрабілі для дэмакратызацыі бел. літаратурна-пісьмо-вай мовы, укаранення яе ў кнігадрука-ванне, замены кніжнаслав. мовы бела-рускай у некаторых канфесіянальных жанрах. Найб. актыўнаўжывалася бел. мова ў тых брацкіх выданнях, якія выкарыстоўваліся як Чэцця кніга, па-за сферай богаслужэння i ў палемічных выданнях, надрукаваных кірыліцай. Выданні брацкіх i інш. бел. друкарняў з канца 16 ст. сталі адыгрываць гал. ролю ў нармалізацыі бел. пісьмовай мовы, выпрацоўцы i замацаванні яе граматыч-нага ладу, арфаграфічных i лексічных норм. Выдаўцы адраджалі i аўтарытэт кніжнаслав. мовы, штотлумачылася не толькі архаічнымі кансерватыўнымі тэндэнцыямі. Кніжна-славянская (царк.-слав.) мова ў канцы 16 ст. была аб'ектам інтэнсіўнай палемікі з ідэолагамі каталі-цызму (найперш П.Скаргам), якія сцвяр-джалі, што яна непрымальная для тэалогіі, развіцця духоўнай культуры, гуманітар-ных навук. Брацкія выдаўцы абаранялі грамадскае значэнне кніжнаслав. мовы, адстойвалі багатыя гіст. традыцыі бел. i ўсёй усх.-слав. культуры. Выкарыстанне кніжнаслав. мовы брацкімі выдаўцамі аблягчала культ. сувязі з іншымі ўсх.-слав. народамі. Большасцьбрацкіхіінш. бел. кірылічных выданняў,якія пашыра-ліся ў Pac. дзяржаве ў канцы 16—1-й пал. 17 ст., былі надрукаваны на кніжна-слав. мове,якая непадзельна панавала ў кнігадрукаванні.

Б.к. ўдасканаліла многія вонкавыя формы i асаблівасці выданняў (фармат, мастацка-арнаментальнае афармленне, гравюры, 2-фарбавы пракат i інш.), большасць элементаў унутр. структуры кнігі: тытульны ліа, прадмовы, калафоны, розныя прыёмы вёрсткі i набору тэксту. У адрозненне ад інш. кірылічных дру-карняў (Фёдарава i Мсціслаўца ў Заблу-даве, Мсціслаўца, Гарабурды i Мамонічаў у Вільні) у Б.к. намнога часцей выкарыстоўваліся зручныя паменшаныя фарматы кніг. Яны складаюць 94,25% усіхацалелых выданняў. Фарматы кніг прыстасоўваліся да патрэб вандроўных купцоў, рамеснікаў i інш. слаёўбел. «паспольства». Падоб-ныя фарматы кніг пераняты непасрэдна ад Скарыны, што пацвярджаецца поўным падабенствам, найменняў гэтых выданняў утэрмінах, прынятых бел. першадрука-ром: «малые кніжкі» (параўн. «Малая падарожная кніжка»), «подорожные» i да т.п. У прадмове да адной са сваіх «кнмжек малых» брацкія выдаўцы адзна-чалі: «Для тых еднак, которые не часто в ц[е]рквн бывают, a асоблнве для подорожных. Не всмм абовем целый Оустав пре скудость его з друку метн, a пре велмкость его з собою возмтм зыйдеться». Малы фармат дазваляў таксама рабіць брацкія выданні больш таннымі i даступнымі.

У брацкіх выданнях выкарыстоў-валіся гравюры разнастайнага зместу розных мастацка-стылявых форм. Кніж-нае мастацтва брацкіх друкароў 16— 1-й пал. 17 ст. развівалася падуплывам мясц. мастацка-прыкладныхтрадыцый. Гравюры брацкіх выданняў, нягледзячы на ix эвалюцыю i нац. спецыфіку, былі выразна звязаны са спадчынай стараж.-рус. i ўсх.-слав. выяўл. мастацтва. На практыцы брацкія кнігадрукары пастаян-на адступалі ад некаторых канонаў праваслаўнай артадоксіі, творча ўспры-малі вопытеўрапейскіх краін. Гэта выяў-лялася ў пашырэнні літ. крыніц арыгі-нальных брацкіх выданняў, асабліва палемічных, у развіцці рэфармацыйных ідэй, у перакладах i выданнях асобных кніг еўрапейскіх аўтараў (Гаспаднеціча), узбагачэнні мастацка-стылявых сродкаў кніжнага афармлення. У Еўінскай друкар-ні ўпершынюўгіаорыібел. Б.к. выкарыс-тана металагравюра свецкага зместу, на якой паказаны купал неба са знакамі задыяка i некаторымі планетамі («Панегі-рык на шлюб Аляксандра Служкі, ваяводы менскага», 1634). Віленская Святадухаў-ская i Еўінская друкарні былі прамымі спадчыннікамі друкарскіх матэрыялаў Скарыны — яго віленскіх заставак і ініцыялаўу рамках з раслінным арнамен-там. Дошкі Скарыны выкарыстоўваліся ў Б.к. аж да пач. 1650-х г. Часам брацкія выдаўцы капіравалі або імітавалі яго віленскія аздобы. Б.к. адлюстравапа новы ўзровень грамадска-паліт. i патрыятычнай свядомасці гараджан i ростунутрысаслоў-

ных супярэчнасцей, развіццё дэмакр. i гуманіст. тэндэнцый i ўзмацненне ўплыву царквы ў 2-й пал. 17 ст. Палітычны саюз феадалаў ВКЛ i Польшчы, у якім выра-шальная роля належала польскай феад. знаці,аўдухоўнай сферы — каталіцкай царкве, да сярэдзіны 17 ст. стварыў неспрыяльныя ўмовы для далейшага развіцця бел. i ўкр. культуры. У сярэдзіне 17 ст. ў сувязі з працяглымі войнамі, разарэннем брацтваў, значным пагар-шэннем грамадска-паліт. умоў дзейнасць амаль усіх брацкіх друкарняў спынілася. У канцы 17—18 ст. працягвала выпускаць кнігітолькі Магілёўская Богаяўленская друкарня (большасць яе прадукцыі складалі літургічныя выданні на царк.-слав. мове). Да нашага часу дайшло 87 кірылічных выданняў (агульным аб'ёмам больш за 20 600 арк.) i 25 надрукаваных лац. шрыфтам (больш за 1700 арк.). Выданні бел. правасл. брацтваў шырока распаўсюджваліся на Украіне, паступалі i ў Расію. У1639 свае паслугі ў развіцці маскоўскага кнігадрукавання прапаноў-ваў С.Собаль i друкар П.Магіла. У 1648 ігумен Бізюкоўскага манастыра Гедэон быў адпраўлены ў Маскву з рэкаменда-цыйным лістом Труцэвіча, хадайнічаўаб вял. партыі кнігмаскоўскагадруку. Гедэон прапанаваў цару Аляксею Міхайлавічу выдаць «зело велнколепные» кнігі яго рэдакцыі. У час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1654—67 Б.к. значна пацяр-пела. У1654—55 усе куцеінскія друкары i гравёры, значная частка манахаў на чале з Труцэвічам трапілі ў Расію; вывезена i абсталяванне друкарні. Б.к. канчаткова спыніла сваю дзейнасць пасля падзелаў Рэчы Паспалітай у апошнія дзесяцігоддзі 18 ст. Па сваёй культурнай, грамадска-паліт. i ідэалагічнай накіраванасці, па функцыях i ўплыву ў «посполмтым» асяроддзі бел. i ўкр. насельніцтва яно аб'ектыўна адыграла вядучую ролю ва ўсім бел. i ўкр. кнігадрукаванні 16— 1-й пал. 17 ст.

Спіс выкарыстанай літаратуры:

Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.

Пн	Вт	Ср	Чт	Пт	Сб	Вс
			01	02	03	04
05	06	07	08	09	10	11
12	13	14	15	16	17	18
19	20	21	22	23	24	25
26	27	28	29	30	31

Брацкае кнігадрукаванне ў ВКЛ

NEW БЕЛАРУСЬ

Меню для авторов

Добавить статью

Редактировать работы

Зарегистрироваться

Полезные ссылки

Искать похожие?

Скачать мультимедию?

ССЫЛКИ ДЛЯ СПИСКА ЛИТЕРАТУРЫ

По стандарту ВАК Республики Беларусь

По ГОСТу Российской Федерации

URL для сайта, блога (постоянный обратный адрес данной страницы)

Найденный поисковым роботом оригинал

ПАРТНЁРЫ БИБЛИОТЕКИ рекомендуем!

ОБРАТНО В РУБРИКУ?

БЕЛАРУСЬ НА LIBRARY.BY