ЛІСАЧЫХА - частка другая (САМИЗДАТ: ПРОЗА)

Іосіф Сёмкін, Library.BY

ЧАСТКА ДРУГАЯ
1
Лісачыха пачала непакоіцца, што не адчувае яна болю: бач-ка, напужалася ў сне, дык і дыхаць лягчэй стала. А тое, што калі памірае чалавек, дык перад смерцю яму нейкая палёгка выходзіць, яна знала. Маці яе памірала нешта доўга ці, лепей сказаць, хварэла доўга, перад тым, як памерці. Ды і гады яе ўжо былі такія – здавалася б, доўга не працягнеш з адыходам. А тут раптам так добра ёй стала, што есці папрасіла. Лісачыха пакарміла яе. Здзівілася: куды ўжо яшчэ? А тая ўсё просіць: то таго дай, то гэтага. Патрошкі, праўда. Сяброўкі матчыны, зачакаўшыся таямнічага моманту, амаль не выпаўзалі ўжо з хаты, таксама ажывіліся – цэлы дзень празюкалі з ёй. К вечару, праславіўшы Госпада, пасунуліся па сваіх хатах. Старая яшчэ нейкі час – толькі што не ўскочыла з ложка – размаўляла з Ганнай, нібы не яна яшчэ раніцай ужо пачала аддаваць Богу душу. Нагаварыўшысь, трохі памаўчала, потым, зусім як здаровая, сказала:
– Ну, Ганначка, спасіба табе за ўсё, і за тое, што пакарміла мяне, буду і з таго свету благадарыць цябе, дачушка.
– Спі, спі, наблагадарысся шчэ, – адказала тады ёй Ганна. Ці ж ведала яна, што гэта былі апошнія словы яе маці...
А калі самой Лісачысе выпала такая часіна, то чамусьці не думала яна, чым гэта скончыцца. Во, палепшыла – і добра. Ва ўсім целе была такая палёгка, што, здаецца, ускочыла б, ды за вечную сваю працу – пара ўжо, вунь на дварэ ці не віднее, сакавік жа наступіў, Аўдакеі. Не, ужо ці ня Соракі? Так, Соракі, Соракі.
І зноў успаміны нахлынулі на яе.
Нібы нейкая сіла пачала гойдаць яе, аж сэрца замірае, калі ўніз. Гэта арэлі. На Соракі заўсёды ладзілі арэлі ў вёсцы. Во ўжо калі было радасці! З птушкамі-галушкамі, з аржаной мукі спечанымі, садзіліся дзеці роем на доўгую дошку, вяроўкамі падвешаную на таўшчэзным суку дуба; па канцах станавіліся дужыя хлопцы, і пачынаўся палёт. Ай і страшна ж, і сэрца – то ўверх, то ўніз: ну, ўсё, здаецца, болей не сяду ніколі! І крыкі, лямант, смех, віск такі стаіць! А хлопцы ледзь не перакульнуць дошку – так разыйдуцца. Унізе другая каманда ўжо крычыць: хопіць ужо вам! І калі спыняюць свой палёт арэлі, сыплюцца ўсе з дошкі шчаслівыя, а то і змучаныя, прама ў снежнае месіва. О-о-й, дзе тое цяпер? Дуб, праўда, так і стаіць на ўскраіне Сасноўкі. Дык тых сукоў даўно ўжо няма. І абгарэлы ўвесь. А пры цары Міколцы які ж быў прыгажун! Потым ужо, пры савецкай уласці, чаго толькі не рабілі з тым дубам. Карцеў жа ўсім. І людзі быццам тыя ж, і дуб той самы, а чаго-та не сталі ладзіць. Бач, цар-дуб, не аднаго цара перажыў, а ўсё царскае рушылі. Дуб трэба было неяк звесці – вогнішчы палілі прама пад камлём. Ды што –дуб! Царкву ў горадзе апаганілі – склад зрабілі. А там жа якія карціны на сценах былі намалёваны! Аж гарэлі! Казалі, што нейкі дужа знакаміты мастак маляваў. Бывала, глядзіш на карціны і вачэй не адвядзеш, так яны прыцягвалі да сябе. І во табе – склад. Ды й вабшчэ, як-та не так усё стала. Да калхозаў, праўда, яшчэ туды-сюды, наўродзі, нічога было. Дык як і ня быць? Зямлю ўласць дала. Хто хацеў працаваць – той усё меў. А хто ляніўся – той камбед. «Камбеда спіць да абеда». Ну, нада ж прыдумаць такое: калхоз, камбед, селькор... Сагналі ў калхоз усіх: і рабацяг, і гультаёў. Адным на гора, другім на радасць – і ўсе роўныя. Толькі ганарыліся гэтым адны гультаі–камбеды! У пашане хадзілі, а як працавалі да калхоза, – так і ў калхозе. Ды й шчэ горш. Толькі пасмейваліся над тымі, хто не мог і не хацеў па-іхняму працаваць. Так і цягнулі калхозную лямку: адны мала не надрываліся, другія ж крочылі збоч, трымаючыся за тую ж лямку – так лягчэй крочыць да сацыялізму. Сацыялізм. А што гэта за сацыялізм, дык ніхто і ня ведаў. Прыедзе які з раёну – лектар! – і пачынае талдычыць: «мы пастроім сацыялізм!», «мы пастроім светлае будучае!», «усе будуць жыць багата і шчасліва!». Ага, мы пастроім. Ён пастроіць! Ды і як гэта яго строяць, той сацыялізм, хто-небудзь ведае? Ці пастроіў хто-ніхто яго ўжо? А-а, не яшчэ, ніхто не строіў? А як жа яго ўбачыць, гэты сацыялізм: нешта строім, строім, а нічога і не бачна, толькі ўсё горш жыць становіцца. Дзе ж тое багацце і тое шчасце? Ага, ворагі не даюць строіць. Штосьці зашмат гэтых ворагаў: куды ні кінь – у ворага пападзеш. Ці сам замест ворага пападзешся. Ды і папросту: а ну, заікніся, што на працадзень каторы год нічога не атрымліваеш – ворагам падпяваеш! Вот табе і сацыялізм будзе. А жыць тады – як? Выходзіць, сацыялізм той не кожнаму – «по труду». А то не хадзіў бы ты, чалавеча, у хромавых ботах, галіхвэ, ды ў суконным фрэнчы. І картуз, як у самаго Сталіна. Ці то мода такая была?
Лісачыха нават усміхнулася, як успомніла таго лектара з райкому партыі, які штомесяц прыязджаў «на рэсорах» у вёску агітаваць за сацыялізм, а больш за тое, каб яшчэ мацней надрывалі жылы ў калгасе: павышалі, павялічвалі, пашыралі, паляпшалі, ды яшчэ шмат чаго рабілі на карысць дзяржавы. Лектар быў мастак на словы, гаварыў без паперкі добра пастаўленым голасам – вось і выходзіла так, што кожны раз ён гаварыў аб адным і тым жа, толькі рознымі словамі ды прыкладамі. Пасля кожнай лекцыі ў Сасноўцы лектар наведваў хату старшыні калгаса, па яго запрашэнню, дзе стаміўшагася «страіцеля сацыялізму» падсілкоўвала старшыніха Лісачыха. Не абыходзілася і без чаркі добрай самагонкі – гэта не было грахом: самагонку гналі ў вёсцы амаль усе. Тады ж амль што не было гарэлкі ў продажы. А жыць неяк трэба было. Вось і гналі. Па чарзе. Па меры неабходнасці. Гэта цяпер п’юць, абы напіцца, ды і без меры. А тады так не было. Не, п’янюгі-та былі і тады, толькі ці столькі ж, як зараз? Гарбачоў, праўда, скараціў выпуск гэтага зелля, дык лепш і не стала. Ці то так прывыклі да яго людзі, што ўжо не могуць і дыхаць без гарэлкі, ці то, праўда, гарэлка стала заместа грошай – без бутэлькі нікуды не сунешся, калі табе што спатрэбіцца. Грошыкі, праўда, у Лісачыхі заўжды вадзіліся. Ну, так: пенсія – хай сабе і сорак якіх рублёў – гэта раз; дзеці матку не забываюць, кожны год не адзін раз наведваюцца, не з пустымі рукамі ды кішэнямі прыязджаюць – гэта два. На сябе траціцца шмат не трэба было: апранала і абувала яе дачка. Яна разы ці не два забірала маці да сябе ў горад, калі атрымала кватэру. Добрая квватэра – на першым паверсе, Лісачысе гэта дужа падабалася. Не любіла яна «шпакоўні», як называла яна кватэры на высокіх паверхах. Сыны яе жылі адзін на пятым, а другі дык зусім на восьмым паверсе – што-ж не любіла яна гэтыя кватэры! А ў дачкі было добра. Зяць таксама добры – пасябравала з ім Лісачыха. Ды толькі не вытрымлівала Ганна больш двух тыдняў жыцця ў гарадской кватэры нават на першым паверсе. Хай сабе і вокны яе пакойчыка выходзілі не на гарадскую вуліцу, а ў невялічкі парк ці сад – як там ён яшчэ называўся, яна ўжо і не памятае. Гэта было добра. Але ж, людзічкі, што ж гэта дзеецца ў тых гарадах: з самага ранку, калі Лісачыха ўжо сядзела ля акна, бо ўставала ўсё жыццё вельмі рана, гэты парк запўнялі людзі з сабакамі. Хто цягне псіну на павадку, хто выганяе проста з ашыйнікам. Цэлая плойма сабак пачынае спраўляць свае патрэбы – і так кожны дзень: зранку і да вечара. Во ўжо брыдота! Э, не-е-е. Жыць у такім брудзе Лісачыха не магла! То было неяк улетку. Зімой таксама прыязджала да дачкі – тая запрашала ізноў пажыць у яе хоць зіму. Ды Ганна ўсё роўна не вытрымала, з’ехала праз тыдзень дамоў. І ня столькі із-за тых сабак, сколькі ад марнатраўства. Дома яна рухалася, знаходзіла сабе справу, якая, хутчэй, сама ў рукі прасілася, і не трэба было думаць, чым бы гэта заняць сябе, бо ўсе клеткі яе істоты былі нацэлены на фізічную працу, якой яна займалася ўсё сваё жыццё. Зноў жа, яе ахоплівала такая туга па тым, пакінутым, жыцці за сотні кіламетраў ад гэтага вялізнага і чужога ёй горада, што на зыходзе першага тыдня жыцця ў ім яна ўжо, здаецца, паляцела б птушкай да свайго дома. Нават унучка заўважала, што бабуля сумуе, і дапытвалася, чаго яна такая невясёлая.
Дачка, Вольга, неяк усё доўга не магла, на думку Ганны, наладзіць сваё жыццё. Уцягнулася ў камсамольскую работу пасля заканчэння школы – райкам камсамола запрасіў да сябе на працу, а гэта такая праца, што і ворагу не пажадаеш. Ці была якая карысць ад гэткай працы – Ганна была ўпэўнена, што ніякай. Што ж гэта за камсамольская работа такая: матляешся цэлы дзень па раёну, а дзеля чаго? Вынікаў той працы не бачна. Ці ж гэта работа – паганяць другіх, каб лепей працавалі дарма. І колькі можна над людзьмі здзеквацца: працуй-не-працуй, а ўсёроўна нічога не атрымаеш за гэта. Моладзь і раз’язджалася хто куды, капейку якую зарабіць. Ды і заставаліся там, дзе спатрэбіліся. Дзеўкі, як толькі якая паедзе куды – там жа і замуж выскоквалі. Як быццам там тольк іх і чакалі. Ды такіх хлапцоў прывозяць у водпуск, – паказаць зяця бацькам, – куды там да іх сасноўскім хлопцам! І мала таго, што сама ўладкавала сваё жыццё, дык яна і сястру ці сяброўку з сабой потым прыхопіць. І тая ўладкуецца нядрэнна. Попыт быў на сасноўскіх дзяўчат.
Ганна спрабавала колькі разоў надаўміць дачку: хопіць ужо матляцца па раёну, пара ўжо асесці, абзавесціся сям’ёй – колькі вон хлопцаў круціцца ля яе, толькі выбірай! Не-е, перабірлівая дужа. Як у той песні: то недарослы, то невясёлы. А каго табе тады? «У людзей жа дзеці – як дзеці, а мае ж...» – злавалася Ганна. Што там павінна было быць за «мае ж...», Ганне так ніводнага разу нічога і не прыходзіла ў галаву. Яна ганарылася сваімі дзецьмі, і ў глыбіні душы, канешне ж, жадала лепшай долі сваёй любімай дачушцы. Урэшце рэшт, дачка знайшла таго, каго чакала: неяк улетку паехала на злёт, як тады гаварылі, камсамольскіх важакоў у Мінск, там і пазнаёмілася з такім жа, як і яна, дзіваком з Мінску. Калі вярнулася дамоў, літаральна праз тыдзень дзівак прыехаў у Сасноўку. Каб жа прыехаў – прыляцеў! Самалётам – да райцэнтра. Ды пешкі да Сасноўкі. Камсамольскаму важаку вельмі спадабалася іменна гэтая частка падарожжа.
Дык гэта яшчэ – што! Гэты і, праўда, дзівак, як толькі з’явіўся ў Лісачысінай хаце, дык – бух на калені: «Ганна Фядотаўна, я прыляцеў прасіць у Вас руку Вашай дачкі!», чым уразіў не толькі Ганну Фядотаўну, але і патэнцыяльную нявесту. Тая ад злосці гатова была выгнаць нябёснага жаніха, зваліўшагася на яе галаву, але Ганна Фядотаўна супакоіла маладых ды гарачых. Не кожны дзень і не кожнай дзяўчыне з неба жаніх звальваецца. Тым не менш, хлопец толькі пераначаваў, – у сянніцы, у пуні, – а назаўтра дачка выперла яго з дому: ляці назад, у свой Мінск. Лісачыха не пярэчыла: калі хлопец сур’ёзны мае намер – прыляціць яшчэ не адзін раз. Пасмяяліся разам з Алёнай, потым пагаравалі: не дажыў бацька да вяселля дачкі, сваёй любіміцы. Так, не доўга пажыў пасля вайны нязменны старшыня калгаса: цяжкае раненне на фронце дало аб сабе знаць – толькі дзесяць год і працягнуў пасля Перамогі.
А настойлівы камсамолец яшчэ два разы прылятаў самалётам у райцэнтр да дачкі. На трэці раз, ужо пад восень, прышлі разам у Сасноўку. Тады і згулялі заручыны ўсім сваім вясковым родам. А вяселле гулялі ўжо ў Мінску. Ганну малады запрашаў ляцець у Мінск самалётам разам з дачкой, у яго суправаджэнні, але Ганна не захацела: баялася ляцець самалётам. Хаця, пазней, як загінуў яе трэці сын, Лёнік, у аўтааварыі пад Мурманскам, куды паехаў працаваць пасля заканчэння аўтадарожнага тэхнікума, дык ляцела да сыночка аж двума самалётамі, нічога не баялася, нават і не думала баяцца. А тады пабаялася. Ды і Мінск здаваўся не такім і далёкім; аўтобус з райцэнтра кожны дзень адпраўляецца. Праз пяць гадзін ты ўжо ў Мінску.
Ганне спадабалася і вяселле, і радня жаніха – вельмі культурныя і інтэлігентныя людзі, – і Мінск, які яна яшчэ ні разу не бачыла. Адно толькі непакоіла яе: во, жыла б дачка тут, пайшла б за мясцовага, хай бы і за прысонскага, добрага хлопца, глядзіш – і матцы радасць. Не, з’ехала. Але, ці ж адна яна?
2
Гэта было ўжо калі пачаў уладарыць Брэжнеў. Калгасы яшчэ Мікіта Хрушчоў пераўтварыў у саўгасы, і тады пачалі пакрысе плаціць грошы за працу на палях ды фермах. Толькі працаваць ужо было мала каму. У Сасноўцы з моладзі засталіся, лічы, адны хлопцы. Ды і тыя паспіваліся з гора: дзевак-та іх узросту ў вёсцы не засталося! Гадоў дзесяць таму ў Сасноўцы што-нядзелю па дзве вечарыны здаралася. А цяпер – ціха. Удзень хлопцы напрацуюцца: хто на трактары ў саўгасе, хто на лесапавале ў леспрамгасе, а ўвечары збяруцца, купляюць скрыню віна і тут жа, ля крамы, на лужку, смакуюць. Добра, хоць не б’юцца. Няма з-за каго. Назаўтра яны пойдуць кожны на сваю працу, а надвечар зноў будуць кідаць пустыя бутэлькі ў Лісачысін гарод. Ён за тынам, пад якім і заліваюць хлопцы сваю адзіноту віном. Лісачыху яны павжаюць. Калі яна пачынае іх дакараць, хлопцы апраўдваюцца: «Цётка Ганна, ну нечага больш рабіць, некуды падацца». Ганна шкадуе іх, просіць не кідаць бутэлькі ў бульбу – вунь колькі назбірала, што з імі рабіць? Хаця добра, што не разбіваюць – гэта ж колькі шкла было б навокал. А што ім параіць? Услед за дзеўкамі падацца? А хто тады у вёсцы жыць будзе? І так ужо хаты ці ня тры стаяць пакінутыя, з вокнамі, забітымі дошкамі. Во табе: быў жа час, адкуль толькі не прыязджалі купцы – ці не прадаюцца хаты ў Сасноўцы? Не, не прадаюцца. Самі будзем жыць, як спрадвеку жылі. Дажыліся. Нікому не трэба ні той хаты, ні той прыгажосці, што навокал, нават дарма. Лісачыха ўздыхае і, выбраўшы пустыя бутэлькі з бульбы, нясе іх у двор пад павець – іх там ужо добрая капа́. Колькі разоў яна прасіла суседа Міхалку, – ён трактарыстам у леспрамгасе працуе, – каб адвёз гэтае шкло ў райцэнтр, ды здаў там, куды трэба. А таму ўсё не дастае часу. Дык і праўда: цэлымі днямі на дзялянках круціцца на сваім трактары, то яшчэ і шкло у выхадныя ў райцэнтр цягні. А там жа трэба найперш дагаварыцца, калі прывезці такую плойму бутэлек. Ды Міхалка ўрэшце-рэшт адвязе, Ганна ўпэўнена. Добры хлопец. І маладзіца яго добрая. І дзеткі таксама. Лісачысіны ўнукі далёка, бача яна іх вельмі рэдка. А гэтыя – радам, Яна для іх замест роднай бабулі, бо ні з бацькавага, ні з матчынага боку ні бабулі, ні дзядулі ў іх няма. Нешта ўсе яны рана памерлі. Дзве адзіноты – Міхалка ды Надзея – сустрэліся, прыцягнуліся адзін да аднаго, ды збудавалі такую сям’ю, што пазайздросціш. Траіх дзетак Лісачыха дапамагала Надзеі вырасціць. Тыя і лічылі яе сваёй бабуляй. Адносіны былі паміж сям’ёй Міхалкі і Ганнай лепей, чым часцяком бываюць паміж роднымі людзьмі. І ўсім добра: і Міхалку, і Надзеі, і іх дзеткам, і Лісачысе. Калі прыязджаюць Лісачысіны дзеці, – сыны ці дачка, – дык тады сустрэчу адзначаюць абавязкова разам. Ну, а як жа яшчэ? З людзьмі трэба ладзіць. А тым больш – з суседзямі.
Цяпер-та – што? Чым менш застаецца людзей у вёсцы, тым бліжэй туляцца адны да аднаго. Раней было так: ад’язджаў хто ад сям'і, уладкоўваўся дзе-нідзе – ганарылася сям’я: як-жа, не ў калгасе гне спіну задарма, за грошы працуе. Колькі тых грашэй было – гэта ўжо другая справа. Галоўнае – не задарма. Дык паспрабуй тады без пашпарта куды падацца. Без яго ж нікуды не ступіш: хто такі, а ну – дакументы! Цяперака куды хочаш, туды і едзеш. Пашпарты ўсім даюць. У Лісачыхі таксама ёсць. Займела на старасці. Андрэй, сын, ўсё збіраўся забраць маці ў Мінск – гадоў праз пяць, як памёр яе Лісак – дык тады яна яшэ да пенсіі не дацягнула. Пенсію тады ўжо пачалі даваць калгаснікам. Ой, ну і пенсія была: ажно дванаццаць рублёў! Гэта калі жанчыне-калгасніцы стукне шэсцьдзесят гадоў. Атрымлівалася на той час такая пенсія тымі, хто прапрацаваў у калгасе больш за трыццаць гадоў. Але ж – палёгка. Праз нейкі час дабавілі яшчэ шаснаццаць рублёў. Ну, тады ўжо амаль добра стала. Ці ж мы думалі, што і гэта нейкі мізэр за тую нечалавечую працу, што столькі год рабілі ў калгасе? Прывыклі. Нават граматы атрымлівалі за працадні. Стаханаўкамі ганарыліся. А што гэта стаханаўка і капейкі не атрымлівала за тое, што амаль паўжыцця з гною на ферме не вылазіла, дык пра гэта не ўспаміналі. А ў каго было лепей? Ну, тым кабетам, што ў райцэнтры па кабінетах сядзелі, можа і было лепей. Так яно і было. Намалююцца, надушацца – глядзець люба-дорага. Залоўцы Лісачысінай, Алёне, неяк падарунак у раёне далі на Жаночы дзень – гэта восьмага сакавіка. Сама Алёна не паехала на той святочны сход, дзе ўзнагароджвалі жанчын-стаханавак: «сваіх» цялят на ферме яна не давярала нікому. Дык потым падарунак прывезла ёй нейкая «краля» з райсельгасу прама на ферму – духі! Якраз па адрасу. От ужо і смеху было! Чаго-чаго, а толькі духоў на ферме і не хапала. Не, не толькі духі Алёна заслужыла. Ордэн далі. Пашана ўсё ж. І ордэн так называўся. А грошыкаў не здагадаліся падкінуць стаханаўцы: хопіць і ордэна. Самой Лісачысе неяк таксама медаль уручылі. Але не за цялят – за дзяцей. Пяцёра дзяцей, як-ніяк, выгадавала.
Успомніўшы дзяцей, Лісачыха засмуцілася. Напісалі неяк раней разам з Алёнай малодшаму, Міколу, ліст. Прасіла яго Ганна прыехаць, хоць і разумела, што цяжка зараз дабрацца да Сасноўкі. І ўсяго толькі нейкіх чатыры кіламетры, якія пераразае Сон. На яго берагах у гэтую пару ўжо з’яўляецца верхавая вада – не перайсці, хоць лёд на рацэ яшчэ моцны. Ды і вакольным шляхам, праз мост, паспрабуй-ка дабрацца ў сакавіку да Сасноўкі. А, можа, і прыедзе Міколка, вось жа і сон такі сасніла. Хоць бы напаследак пабачыла яго.
Лісачыха нарадзіла пяцёра хлопцаў ды адну дзяўчынку. Другое дзіця, хлопчык, памёр ад дыфтэрыту. Тры гады было было яму. Што ж наплакалася яна тады! Але ж і трэцяе дзіця было ўжо на падыходзе, таксама хлопчык, за ім яшчэ адзін, потым з’явілася дачушка – бацькава радасць. Ну і гады за два да вайны нарадзіла яшчэ аднаго хлапчука, Міколку. Даглядала ўсіх дзяцей сама, спраўлялася і з калгасам, і з дзецьмі. А вось як Міколка выгадаваўся, дык Лісачыха і не заўважыла. Адразу пасля народзін захварэла, прапала малако, і Міколку ўскарміла залоўка Алёна – тая, меней праз месяц, таксама нарадзіла хлопца. Так і гадавала дваіх. Потым пачалася вайна; цягалі яго, як ляльку, старэйшыя, што перад ім, а самой Ганне некалі было і папесціць сыночка. Вось і адчувала Ганна напрыканцы свайго жыцця нейкую віну перад малодшым сынам, што не атрымаў ён матчынай пяшчоты ў дзяцінстве, што ёй, як быццам, не да яго было. Ды так яно і было. Адчувала яна і тое, што Міколка гарнуўся да яе, хацеў быць бліжэй да маці, ды ўсё не ставала часу займацца ім: то калгас, то дамашняя гаспадарка, якой трэба было займацца амаль увесь астатак часу ад таго, што заставаўся ў яе ад няспыннай калгаснай працы. Цяпер яна шкадуе Міколу. Іншы раз – плача. Вось і зараз зглытнула слёзы. Але ж адчувала, што павінен прыехаць.
3
За вокнамі ужо добра пасвятлела. Трэба ж неяк падняцца. Павінна вось-вось з’явіцца Алёна. Яна, як падымецца раніцой, дык адразу ідзе да Ганны. Алёна таксама жыла адна. Наўскос ад Ганны. Муж яе загінуў на вайне, сын і дачка з’ехалі з матчынага дому ў Сібір адзін за адным па набору на будоўлю ў Брацк, там і засталіся жыць. Далёка. Таму прыязджалі рэдка. Яна сумавала па іх, і сваю смугу і любоў да дзяцей вымяшчала на пляменніках, Ганніных дзецях. Ну, а Міколку яна лічыла сваім другім сынам – яна ж ўскарміла яго сваім малаком. Лісачыха з цеплынёй падумала пра сваю залоўку: во ўжо чалавек! Яны пачалі сябраваць адразу ж, як зусім яшчэ маладая Ганка з’явілася нявесткай у доме мужа, брата Алёны – Якуба. Алёнцы тады было ўсяго восем год, але яны моцна прывязаліся адна да адной. Так атрымалася, што на ўсё жыццё. Аднавяскоўцы ім па-добраму зайздросцілі і ставілі ў прыклад такія міжсямейныя адносіны, абедзвюх паважалі і лічыліся з іх думкамі.
Бразнула клямка ў дзвярах. Лісачыха даўно ўжо не зачыняла дзверы на зашчэпку – ад каго? У хату зайшла залоўка.
Алёна дапамагла Ганне ўстаць, прыбрацца. Заўважыла ёй:
– Во, ты сёння дык зусім здаровая, слава табе, Госпадзі!
– Ну, дык я і сама здзівілася, – адказала Ганна. І яны абедзве засмяяліся. Абедзвюм стала добра. – Ці не прыедзе сёння Мікола, чуе мая душа.
– А то чаму не? Дасць Бог, і прыедзе.
Яны пачалі паліць у печы, згатавалі тое-сёе, – ці шмат ім трэба? – паснедалі, потым прыбраліся і селі чакаць Міколку. Яны разумелі, што раніцой ён толькі выедзе з Мінску, і калі ўсё будзе добра, дык толькі надвечар з’явіцца, але ж так хацелася ім, каб хутчэй гэта было, што пачало здавацца, што ўжо вечар набліжаецца, і ён сапраўды набліжаўся за бясконцай размовай, якая ў іх ніколі, здаецца, і не спынялася.
Апоўдні хату Лісачыхі наведала суседка Надзея, прынесла малако. Яны з Міхалам трымалі карову, – а як жа, дзеці, – і малака хапала ўсім, таксама і Ганне з Алёнай.
Нейкі час жанчыны ўтраіх абмяркоўвалі вясковыя навіны – іх прынесла Надзея. Яна працавала на ферме цялятніцай, як некалі Алёна. Надзея ўжо паспела дагледзіць сваю другую сям’ю, як яна называла сваіх цялятак, і цяпер у яе быў нейкі вольны час, каб штосьці зрабіць па хаце ды падзяліцца навінамі з суседкамі.
– Кажуць, што перасяляць нас будуць, – паведаміла яна апошнюю навіну. – Наша загадчыца ўчора была ў раёне на нейкай нарадзе, дык там гаварылі, што хутчэй за ўсё, нас пераселяць.
Куды ж? – ускінуліся абедзве старыя. – А бо-о-о, во табе!
– Кажуць, у райцэнтр, ды яшчэ называлі колькі-та вёсак у другіх раёнах. Хто ў якую захоча. А калі ў каго ёсць куды падацца далей – то і дапамогу яшчэ акажуць.
– Вой-вой-вой, а Божачка, ды што ж гэта дзеецца. А як жа гэта – столькі людзей! – прастагнала Алёна. – Што, і калхозную скаціну тожа?
– Ну, а як жа. Хто ж гэта табе кіне скаціну? Ого!
– А сваю – тож? А куды яе там паставіць, ці будзе куды?
– Ой, цётачкі, ды нічога пакуль ніхто не знае. Сказалі, каб людзей гатовілі, каб не знянанцку. А калі і як гэта будзе, дык хто яго ведае. Казалі толькі, што не ў першую чаргу.
Надзея хутка пайшла дадому, а абедзве старыя яшчэ доўга абмяркоўвалі жудасную навіну.
Амаль два гады таму на вёску звалілася нейкая навала, якую ні адчуць, ні ўбачыць было немагчыма Ды ці толькі на гэтую вёску? Казалі, што, бадай, чацвёртую частку рэспублікі накрыла нейкая радыяцыя. Ніхто нічога не разумеў і мала каго слухаў: дзе той Чарнобыль, дзе тая радыяцыя ці «рацыя», як прасцей, і нават з нейкім гумарам, называлі ў вёсцы незнаёмую абсалютнай большасці сасноўцаў з’яву, і што гэта такое, чаго яе так трэба баяцца, дык ніяк не ўцяміць было. І гэтага нельга, і тое шкодна. Нічога ж не змянілася – усё як і было. Як жылі, так і жывем. А тут – на табе, перасяляйся! Праўда, з таго ж райцэнтру многа хто з’ехаў, казалі. Дык што, нас – на іх месцы? А навошта? Міхалка, сусед, казаў, што радыяцыя ў Сасноўцы і ў райцэнтры аднолькавая, дык чаго тады нас з агню – ды ў полымя? А навошта тады надвосень прыгналі цэлы атрад вайскоўцаў, тыя перакапалі ўсю вуліцу, трубы паклалі – вадаправод зрабілі. Во радаваліся, ды, праўда, нядоўга. Узімку пазамярзалі тыя трубы, глядзі, каб не паразрываліся – нап’ешся тады вадзіцы. А як жа добра было! За ўсё жыццё – што ўжо нацягаліся вады з калодзежаў з-пад гары, а тут так усё зручна стала, як на той ферме: там даўно збудавалі вадаправодную вежу, і прама ў кароўнікі ды цялятнікі падвялі ваду. Чаму было не працаваць даглядчыкам: прышоў, адкруціў кран – вада і палілася прама пад каровіны пысы. Зімой дык і падагравалі ваду – піце, кароўкі-цяляткі. Гэта не тое, што мы колькі зім пасля вайны цягалі з калодзежаў вёдрамі сцюдзёную ваду, каб напаіць ёю каровак. Бедненькія, і так трасуцца ад марозу, а як нап’юцца вады з лёдам, дык наўскач нясуцца ў кароўнікі, каб сагрэцца. Хварэлі некаторыя каровы. А коні? І коні таксама. Усіх паіў калодзеж: і людзей, і кароў, і коней. Можа і адтаюць тыя трубы, калі зусім пацяплее, глядзіш – і зноў вадзіца пальецца.
Пасля абеду старыя яшчэ доўга гутарылі, пераходзячы на розныя тэмы, але гутарка вялася вакол навіны аб пераезду. Яны ўжо забылі, што чакаюць прыезду Міколкі, і калі за акном з’явілася чалавечая постаць, яны разам здзівіліся: нехта ідзе.
4
Мікола пабыў у маці больш як за тыдзень. Ён разлічыў свой водпуск так, каб вяртацца назад ужо па «вялікай вадзе». Сон недзе ў канцы сакавіка разліваецца, і тады ўжо дабрацца да Прысонску праблем у яго не будзе: на час разліву ад райцэнтра да Сасноўкі два разы на дні ходзіць невялічкая самаходная баржа або, як яе называюць сасноўцы, маторка. Гэта вельмі зручна, як сасноўцам, так і жыхарам іншых вёсак раёну, што ляжаць на ўсход ад Сасноўкі, і на шляху якіх да райцэнтра разліваецца Сон.
Мікола не марнатравіў час, што прабыў у маці. Калі зыходзіць снег, ён агаляе не толькі зямлю, але і столькі працы па ўпарадкаванню хоць бы таго ж двара, што дзіву даешся. Здаецца, увосені ўсё прыбраў, усё прытуліў куды трэба, нідзе нічога залішняга не кідаецца ў вочы, а прыдзе вясна, згоне снег – не пазнаць той працы, што рабіў увосень, пачынай нанава. Можа так і трэба. Вясна ўсё ж, усё абнаўляецца ў прыродзе, дык чаму не абнавіць і двор. Нават невялічкія, на першы погляд, сляды дзейнасці ў двары, адразу ж выдаюць прысутнасць жывога чалавека, гаспадара дома. Паглядзіце на пакінутую сядзібу, хоць і не на доўгі час: яна выглядае асірацелай, хоць нічога істотнага не змянілася ў адсутнасць гаспадара, нічога ніхто не чапаў – усё на тым жа месцы, але нейкае сумнае. Чакае гаспадара. Калі доўга гаспадарскае вока ці рука не кранаюць усяго таго, што састаўляе хатнюю гаспадарку: хата, пуня, павець, тын, ганак, гарод – усё яно пачынае выглядаць пакрыўджаным, але з надзеяй, што вернецца, нарэшце, гаспадар ці гаспадыня, а з тым і прыдзе ў гаспадарку той стан, які належыць быць яму з гэтым чалавекам. Нездарма ж, купляючы чыюсьці хату, новы гаспадар перарабляе амаль усё па-свойму, і сядзіба выглядае па-новаму, адпаведна характару новага гаспадара – усе рэчы прымаюць новага гаспадара, а калі не, дык гаспадар пазбаўляецца іх.
Калі памёр Лісак, дык яшчэ доўга пасля яго ўсё ў двары выглядала так, як было пры ім. Лісачыха тады была яшчэ маладая, здаровая, моцы хапала на падтрымку сядзібы ў добрым стане – Якуб яе пахваліў ба. Праўда, дачка даволі доўга жыла з ёй, сыны прыязджалі кожнае лета, таксама не лайдакі. Пуню ператрэслі, – Ганна кароўку ж трымала, парасючка кожны год выгадоўвала, курэй таксама трымала, – ды так добра зрабілі, што не налюбавацца Лісачысі было, не выходзіла б з той пуні. Дах на хаце потым, як і на пуні, шыферам накрылі – зноў жа не горш, чым у іншых сядзіба выглядае. Тут ужо пастараўся малодшы. Старэйшыя – тыя больш грашыма дапамагалі, а гэты ўсё больш рукамі ды галавой. Вот жа, думала Ганна, дзе ён так налаўчыўся? Ён жа, як толькі скончыў школу, так адразу і з’ехаў з дому вучыцца ў Маскву, а потым, скончыўшы інстытут, пачаў працаваць інжынерам. Дык не з сякерай жа ў руках. А паглядзі-ка, як ён упраўляўся з ёю, калі пуню перабудоўвалі, што той цясляр. Лісачыха ніяк не магла ўцяміць, адкуль гэта ў яе малодшага, пакуль не вырашыла – усё ад бацькі, яе Лісака. Пыталася, праўда, у сына, дзе ён навучыўся так валодаць усімі інструментамі, а ён, смеючыся, адказваў ёй: маўляў, я ж інжынер, павінен усё ўмець рабіць. Добра Ганне станавілася, калі прыязджаў малодшы, толькі да таго ж, дабаўлялася пачуццё нейкай вінаватасці перад сынам, ад таго, што ў свой час не дадала яму матчынай пяшчоты – не да таго было. Не, яна не падлашчвалася пад яго, але старалася быць цяплей, уважлівей.
Пакуль сынок наводзіў парадак у абоіх дварах – матчыным і цёткі Алёны – дык Ганне дужа палепшыла. Яна сама паліла ў печы, гатавала ежу, і дужа добра атрымлівалася ў яе, як заўсёды, калі яна варыла, пякла ці смажыла для сваёй вялікай сям’і. Так гатаваць, як гэта рабіла Лісачыха, дык у вёсцы мала хто мог. А то не? Вот да вайны ў калгасе святкавалі дажынкі – гэта калі ўжо ўсё звязуць з поля: і збажыну, і бульбу, і, прабач, Госпадзі, кок-сагыз, – акурат на кастрычніцкія святы, дык тады, як вызначылі калгаснікі Лісачыху галоўнай паварыхай, так і заставалася яна ёю, і нават некалькі разоў гатавала на святах дажынак пасля вайны, пакуль не забаранілі раённыя ўлады такія святкаванні за іх «нямэтазгоднасцю». Ну, дык з раёну відней, бо пасады там высокія – усё відаць.
А можа гэта дапамаглі лекі, што прывёз Мікола з Мінску. Жонка ў яго – доктарка. Пэўна, ведае, што можа дапамагчы свякроўцы. Добрая маладзіца. Хоць і мала бачылася з ёю Ганна, – гэта калі аднойчы гасцявала ў старэйшага сына ў Мінску, тады і пазнаёміліся, – але нявестка ёй дужа спадабалася. Ну, то добра: яе Міколка заслугоўвае такую жонку.
Ганна, канешне, параспытала сына пра нявестку, унукаў; ёй хацелася б пабачыць іх усіх, але ж куды цяпер павязеш малых – тут жа вун якая «рацыя», ліха на яе. Можа гэта і Лісачысе ад той «рацыі» пагоршыла ў апошні час? Хто ж табе скажа праўду?
У гутарках з Міколам Ганна прасіла яго перадаць, каб прыехала Вольга, дачка, а можа і Андрэй, – няхай наведаюць маці. Дужа ёй захацелася пабачыць сваіх дзяцей – няхай-ка прыедуць.
Мікола паехаў назад, калі ўжо разліўся Сон, і паміж Сасноўкай і Прысонскам пачала хадзіць «маторка». Ганна з Алёнай праводзілі яго: маці толькі на вуліцу, цётка – да самай ракі, да «маторкі».
Зноў пацягнуліся, хоць і не такія доўгія, як зімовыя, ночы. Але Лісачыха цяпер доўга не ляжала. Уставала разам з сонцам, рухалася, паліла трохі ў печы, чакала, калі прыдзе залоўка. Тады станавілася ёй зусім добра. От жа, сколькі яны за сваё жыцццё, здаецца, ужо нагаварыліся! Але ж і сколькі яшчэ не абгаворана, не ўдакладнена, не вызначана. А як тут вызначыш, калі нават радыё – і тоё нешта стала блытацца: то адно гаворыць, то зусім другое, як бы і пра тое ж самае, але ўсё ж не так, як надоечы.
Лісачыха зноў аднавіла сваю звычку праслухоўваць усе навіны з самага першага ўключэння радыё. Яна яго ніколі не выключала, яно само ўключалася і выключалася ад гімнаў і да гімнаў. Хіба што, калі ўжо зусім дрэнна сябе адчувала, дык тады сама выключала, каб не дурыла галовачку.
Добра, што ёсць радыё. Прывыкла да яго Лісачыха. Але не ўсяму, што яно гаворыц, яна верыць. Не, не так. Яна верыць, як жа гэта – не верыць. Гэта ж – радыё! Але ўсё ж іншы раз яна паспрачалася б з тым, хто дужа проста што-небудзь распавядаў аб тым, што сама Ганна даўно і надзейна ведала. Тады яна ўслых, быццам расказчык мог яе пачуць, выказвала свой роздум: «Э, хлопчычык, табе яшчэ трэба самаму павучыцца, а ты ўжо другіх вучыш...»
Яна не вельмі любіла тэлевізар. У суседа – Міхалкі – тэлевізар ёсць. Восеньскімі ды зімовымі вечарамі дык і можна паглядзець – Ганну заўсёды запрашае і Міхалка, і Надзея. Аднойчы прыбегла Надзея: «Цётка Ганна, хутчэй да нас, па тэлевізару вашага Андрэя паказваюць!». І адкуль толькі ў яе такі спрыт з’явіўся – у імгненне яна ўжо сядзела перад экранам і глядзела, і слухала свайго сына. Ну, нада ж, як быццам ён тут, у хаце, пабыў. Яна не вельмі зразумела тое, аб чым ён гаварыў, але, пэўна, нешта важнае, бо ён вучоны. Абы што па тэлевізару не дадуць гаварыць. Ганне потым некалькі дзён вяскоўцы паведамлялі пра яе сына ў тэлевізары. Шмат у каго ў Сасноўцы ёсць тэлевізары. Тырчаць антэны, лічы, над кожнай трэцяй хатай. З гэтымі тэлевізарамі адна бяда. Як толькі прыязджае яе малодшы сын – тут жа бягуць да яго: «Паглядзі-ка, Мікалай Якаўлевіч, мой тэлевізар. Нешта ён перастаў паказваць». Ну, што ты тут зробіш? Уважыць нада. Ідзе Міколка глядзець да аднаго, а там яшчэ двое-трое чакаюць ужо, каб і ў іх «паглядзеў». Ды і назаўтра яшчэ прыдуць аж з дальняга канца Сасноўкі. І тым трэба. Раз ужо ўзяўся каму наладзіць, дык другіх жа не пакрыўдзіш? Добра, што сын не прыкладаецца да чаркі – спаілі б! Не, чаму. Калі прыязджае, то «за прыезд» сярод сваіх чаму і не выпіць, не напіваючыся? Добрыя ў яе сыны. На чарку не падкія. Людзі паважаюць за гэта. Хоць і ніякавата адчуваюць сябе: ну як жа, чалавек зрабіў такую паслугу – адрамантаваў тэлевізар! – трэба ж неяк аддзякваць. А як? Ведаюць вяскоўцы: грашыма абразіш чалавека. Тады – за стол. Чым багаты, тым і рады. Міколка хітры: «Вы мяне зараз начастуеце, а як потым я астатнім буду рамантаваць? У тэлевізары ж высокая напруга – а ну, як заб’е!» Гаспадары палохаюцца, затое Мікола вяртаецца дадому жывы-здаровы. Прыемна і Ганне. Але добра, што на гэты раз ніхто і не заўважыў Міколкавага прыезду. А можа, ведаючы стан Ганны, не адважыліся звярнуцца з просьбай «паглядзець тэлевізар»? Хай сабе і так.
Ганна многа чаго перадумае, калі да яе слыху дойдзе якая навіна ці нешта незвычайнае, сказанае па радыё. Апошні час усё больш пра перабудову: і Масква, і Мінск. Той, праўда, больш Маскве паддаквае. Ганна мае сваю думку наконт перабудовы. Нешта не падабаецца ёй увесь гэты вэрхал. Дужа многа крыку. А калі крычаць і ляскаюць у далоні – харошага будзе мала. Яна шмат чаго помніла за сваё жыццё, аналізавала пражытае: падзеі, планы, мерапрыемствы – усё тое, чым жыла вялікая краіна, а з ёю і Лісачыха.
Вось і зараз: заблыталіся ўсе з гэтай перабудовай ці, хай сабе, «перастройкай». Параспусцілі людзей – ці ж так трэба кіраваць гасударствам? Узяць хоць бы гэты Чарнобыль. Во ўжо два гады прайшлі, як нешта там узарвалася, а людзі ўсё ніяк не зразумеюць, ці то праўда, ці то падманваюць, што там і як здарылася. Ці куды хавацца, ці на месцы заставацца. Дык жа не вайна. Пра вайну, праўда, неяк перасталі лямантаваць. З Амерыкай збіраецца Гарбачоў мірыцца. А з чаго з той Амерыкай пасварыліся? Нечага не падзялілі. Дзе тая Амерыка? На другім баку Зямлі. Чаго ёй было трэба ад нас, а нам ад Амерыкі? Ці зямлі не хапае той Амерыцы? Дык, кажуць, зямлі ў Амерыцы шмат, і куды як лепшай за нашу. І цяплей там, чым у нас. Хрушчоў усё крычаў, што Амерыку мы дагонім і перагонім. Нешта ж не дагнаў – скінулі яго. Як цара Міколку. Брэжнеў трохі наладзіў адносіны з Амерыкай – і то добра. Але ж, во – застаяўся. Ці заседзеўся. Не, застой, застой. Можа і застой, а толькі спакайней было пры Брэжневе. А цяпер вось гэты баламут Гарбачоў. Перастройка яму спатрэбілася. Дык ба ты, хлопчык, спачатку добра падумаў, як гэтую перастройку правесці. А то што ж атрымалася: перастройку пачаў з таго, што аб’явіў вайну п’янству. І што, лепей стала? Дык і пры Брэжневе колькі разоў было: п”янству – бой! І нічога, пілі. І зараз, хто піў – той і п’е. Замест гарэлкі – самагонку ці яшчэ якую атруту. Ці, можа, ў саўгасе лепей стала? Не, не стала. Як працавалі – так і працуюць. Калхоз – он і ёсць калхоз, хоць і саўхозам яго назаві. Затое правоў многа стала ў людзей. А нада было даваць так адразу столькі правоў людзям? Э-э-э, не-е-е. Гэта тое ж самае, калі з доўгай галадухі ды раптам ад пуза наесціся.
Ганна памятае, як у трыццаць трэцім годзе дапаўзлі да Сасноўкі згаладнелыя ўнет людзі аж з самай Украіны. Яна тады хадзіла пятым дзіцём. Ну, так, Лёнікам, царства яму нябёснае.. Божа ж ты мой міласцівы, – то ж былі ўжо ня людзі! У іх вачах мала чаго чалавечага было. Нашыя сасноўскія дурні кінуліся карміць гэтых нясчасных, – было ж што есці, хоць і не так багата, як бывала да гэтай галадоўкі, – тыя нахапаліся ўсяго, што ім давалі, а тады як пачало іх распіраць, Божачка, глядзець было страшна, як яны мучыліся, ды адзін за другім і памерлі – усе чацвёра.
Ганна памятала бацькаву роспаведзь пра расейска-японскую вайну. Ён тады ваяваў аж у Порт-Артуры. Там пазнаў і холад, і голад, пабачыў і смерць сваіх таварышаў-салдатаў. Але найбольшае ўражанне на Ганну прычыніў расказ бацькі пра салдатаў, што не змаглі пераадолець спакусу наесціся пасля доўгай галадухі ў японскім акружэнні. Калі невялічкі атрад байцоў, што застаўся ад роты, якая абараняла ў акружэнні вельмі важную горную вяршыню, прабіўся да сваіх, – змарнелых, ледзь жывых салдат пачалі патроху карміць у шпіталі па адной лыжачцы булёну ў дзень. Бацька Ганны ляжаў, паранены, ў гэтым шпіталі і бачыў, як параненыя, якія ўжо адчувалі сябе някепска, накармілі паціху некалькіх згаладнеўшых бедалаг, – падзяліліся ад усяго сэрца, бо яны вельмі ж прасілі, – пасля чаго двое і аддалі Богу душу. Астатнія вельмі мучыліся, але ж неяк абышлося. Выхадзілі іх. Хто ж тады ведаў, што нельга адразу наядацца пасля галадоўкі. І бацька не ведаў. Гэта калі фельчар прыбег, як паднялі трывогу, ды потым расказаў, чаму нельга адразу шмат есці пасля доўгай галадоўкі – тады ўсе здзівіліся, але ж многія запомнілі, як і бацька. Бацька наогул шмат чаго ведаў: дзве вайны праваяваў - Расейска-японскую і Першую сусветную. Мала не дасталося.
Бацьку Ганна ўспамінала часта. Ды і як было не ўспамінаць: ён жа быў ёй і бацькам, і настаўнікам, і сябрам. Ганна была старэйшая з трох сясцёр. Наступная нарадзілася пасля Ганны толькі праз шэсць год, з якіх чатыры гады бацькі не было ў доме: амаль два гады быў на вайне і столькі ж у палоне ў японцаў. Пра японскі палон бацька расказваў мала, але нічога дрэннага. Абыходзіліся японцы з рускімі палоннымі вельмі добра. Але ж палон – гэта палон, і нічога добрага для вайсковага чалавека ў ім няма.
Калі бацька вярнуўся з палону, малой Ганцы было каля пяці год, яна ўпершыню ўсвядомлена ўбачыла свайго бацьку. Яна ведала, што ён на вайне, але што такое вайна, ёй было незразумела. Прывыкла яна да бацькі хутка, бо той быў дужа ласкавы са сваёй дачушкай і гэта адразу ж прывязала дзяўчынку, бо яна такім і ўяўляла сабе свайго бацьку.
Потым адна за адной нарадзіліся дзве яе сястры, і Ганка зрабілася на некалькі год нянькай – памочніцай маці; бадай з гэтага часу дзяцінства яе скончылася, бо трэба было ўжо дапамагаць і бацьку. У сем гадоў яна пайшла ў школу, але свае абавязкі няньчыць малодшых сястрычак выконвала разам са школьнымі. Яна была здольнай дзяўчынкай – вучоба давалася ёй лёгка, бацька навучыў яе яшчэ да школы літарам, чытаў ёй дзіцячыя кніжкі, распавядаў казкі. Кніжкі бацька чытаў на рускай мове, бо на беларускай тады не было кніжак, а вось казкі расказваў на роднай мове, і казкі былі цікавейшымі, чым кніжкіны апавяданні. Але ж у навучэльні – гэтак называлі тады школу – і кніжкі, і гаворка былі толькі на рускай мове. Спачатку было шмат чаго незразумелага, але прызвычаіліся дзеткі даволі хутка, а ў Ганны і бацька добра размаўляў па-расейску і шмат чаго Ганцы растлумачваў, калі яна пыталася ў яго. Ганка скончыла толькі тры класы навучэльні. Яна навучылася пісаць і чытаць, таксама навучылася і простым арыфметычным дзеянням.
А потым пачалася вайна з Германіяй. Бацьку зноў забралі на вайну. Яго месца шмат у чым заняла Ганка. Яна ж была старэйшай з дзяцей, і дапамагала маці ў тых справах, дзе раней спраўляліся адны бацькавы рукі. Ганна рана навучылася касіць, калоць дровы, насіць ваду з калодзежа; яна была добрай памочніцай маці: разам нарыхтоўвалі і вазілі дровы, сена, жалі збажыну і вазілі снапы ў гумно, салілі гуркі, капусту, капалі бульбу і збіралі ды рыхтавалі на зіму розную гародніну; церабілі лён і рыхтавалі яго да зімовай апрацоўкі і шмат яшчэ таго, што састаўляла бясконцую сялянскую працу, якую стагоддзямі рабілі іх продкі.
Калі бацька ў чарговы раз вярнуўся з вайны, ён ужо цяпер не пазнаў сваю дачку, якой споўнілася чатырнаццаць год. Перад ім была амаль дарослая дзяўчына, дзіцячыя плечы якой вынеслі вельмі многа за тыя тры з паловай гады, што ён праваяваў на франтах Першай сусветнай вайны. Бацьку пашанцавала: на гэты раз его абмінулі варожыя кулі, ён пазбег палону, наадварот, яго вайсковая часць урэшце рэшт выйшла з вайны, пабратаўшыся з салдатамі праціўніка. І адны, і другія столькі ўжо наваяваліся, што здалі зброю, і рашэннем салдацкіх камітэтаў адправіліся па дамах. Гэта здарылася праз паўгода пасля таго, як у Петраградзе адбылася лютаўская рэвалюцыя, і скінулі цара Міколку.
Пашанцавала і Сасноўцы: вайна не дайшла да яе – тая лінія абароны, якую рыхтавалі па беразе ракі, так і не спатрэбілася. Ды і як дайсці. Шляхоў, якія звычайна выбірае вайна, на Сасноўку не было. Рака, топкі луг, густы лес – гэтая бездараж не надта прывабная для войскаў. Такі ж шчаслівы лёс выпаў на долю іншых вёсак, што ляжалі на ўсход ад Сасноўкі. Ды і лінія фронту хутка адкацілася на захад, так што баявых дзеянняў сасноўцы і не заўважылі. Праўда, некалькі мужчын з вёскі ўсё ж вайна забрала.
Бацька адразу ж узяўся за гаспадарку, бо як не кажы, а без гаспадара-мужчыны яна выглядала па-сіроцку. Ганка адразу ж стала плячо ў плячо з бацькам – рабіла так, што той толькі здзіўляўся, і сэрца яго поўнілася цеплынёй і вялікай любоўю да дачкі. Ганка схоплівала ўраз усё, чаму вучыў яе бацька і ў яе ўсё атрымлівалася, як той хацеў, і ён радаваўся, шчаслівы, што ў яго такая разумніца-дачка. Многія вясковыя мужчыны зайздросцілі яму, і з павагай адносіліся да Ганны.
Месяцы праз тры ці чатыры пасля вяртання бацькі ў Сасноўку прышла звестка аб яшчэ адной рэвалюцыі, якую зрабілі ўжо бальшавікі. Гэтыя скінулі тых, хто скінуў цара Міколку, і распачалі новую ўладу, якую назвалі савецкай. Ганнін бацька растлумачыў і Ганне, і ўсім, хто цікавіўся, чаму новая ўлада называецца савецкай. Ён ужо пазнаёміўся ў войску з Саветамі, якія, на яго думку, і давялі войска да таго, што салдаты пакінулі акопы ды траншэі і адправіліся па дамах.
Пра тое, з чаго пачне новая ўлада, якая мела ўжо ў хуткім часе з’явіцца ў павятовым горадзе ў выглядзе некалькіх упаўнаважаных чалавек, прысланых з губернскага горада, бацька нічога не стаў гаварыць, хоць у яго шмат хто пытаўся. Пажывем – пабачым, быў яго адказ. Пабачыць хутка давялося шмат чаго. Ганна добра памятае, як аднойчы перад самай маслянкай у Сасноўцы з’явіўся на сямёра санках невялікі атрад узброеных людзей, якімі кіраваў чарнявы чужынец у скуранцы, да якога падначаленыя звярталіся «товарищ продкомиссар». Гэты продкамісар загадаў сабраць дарослае насельніцтва вёскі на сход, на якім аб’явіў, што па рашэнню савецкага ўрада сяляне павінны здаць дзяржаве лішкі хлеба, якія, канешне ж, у гаспадарках ёсць, так што здаць іх трэба дабравольна і неадкладна. Амаль ніхто не зразумеў, аб якіх лішках хлеба ідзе гаворка. Падняўся шум, можна сказаць, вэрхал: «Дзе вы бачылі тыя лішкі? Самім не хапае! Ага, зараз насыпем, трымай кішэню! А чым плаціць будзеш – керэнкамі?». Сход праходзіў на майданчыку ў цэнтры вёскі. Натоўп сабраўся даволі вялікі, ды ўсё яшчэ прыбываў. Падыходзілі маладзіцы, за імі падбягалі хлапчукі, праціскаліся скрозь натоўп наперад – пабачыць камісараў. Калі нехта крыкнуў «А чым плаціць будзеш?», чужынец-камісар дастаў аднекуль з-пад палы скуранкі вялізны наган, падняў з ім руку ўверх і са словамі «Если кто не сдаст – заплатим!» – стрэліў. Быццам нейкая сіла ў момант адпіхнула натоўп у розныя бакі, залямантавалі жанчыны, хлапчукі кінуліся кумельгам па дамах. «Всем стоять!» – раздаўся моцны голас камісара, і ён зноў падняў руку са зброяй ўгору. Натоўп спыніўся. Падначаленыя камісара з вінтоўкамі – іх было ці то шэсць, ці то сем чалавек – пачалі заганяць людзей на майданчык. Камісар зноў паўтарыў, што ўсе гаспадаркі павінны здаць лішкі хлеба зараз жа. Людзі панура маўчалі. Тады камісар выняў са скураной сумкі, што вісела ў яго на баку цераз плячо, нейкія паперы і пачаў чытаць – была позняя раніца, відаць было добра – прозвішчы сялян, падзываючы кожнага з названых да сябе. Дзе-хто ззаду скумекаў і хацеў было цішком знікнуць з камісараўскіх воч, ды – дзе там! Хлопцы са зброяй у руках, відаць, не першы раз сабіралі «лішкі», і сачылі зорка за натоўпам. Пагрозлівае «Стоять всем!» – і красамоўны рух вінтоўкі адразу ж паставілі на месца спрытных сасноўскіх мужычкоў.
Калі ўсе прозвішчы былі прачытаны, і іх уладальнікі прадстаўлены камісару, пачалося самае прыкрае. Першаму ў спісе, а гэта быў Андрасовіч Кузьма, камісар аб’явіў, што збор збожжа пачнецца з яго, і што ён павінен здаць аж дзесяць пудоў жыта. Дык той Кузьма як стаяў, так і грымнуўся ў снег. «А людзічкі добрыя, а што ж гэта дзеецца, а дзе ж ўзяць...» – загаласіла было Аўдоцця, Кузьмова жонка, ды зноў грымнуў стрэл з камісаравага нагана. Кузьма падхапіўся са снегу, а Аўдоцця змоўкла на поўенку.
К вечару атрад, нагрузіўшы сані так, што коні ледзьве цягнулі, адправіўся ў горад.
Вось так сасноўцы пазнаёміліся і пазналі, што такое савецкая ўлада.
Ганна запомніла тую маслянку на ўсё жыццё. Тады у іхняй гаспадарцы камісары «знайшлі» чатыры пуды «лішняй» пшаніцы з тых дзесяці, што заставаліся ў клеці на ўвесь час да новага ўраджаю. А яшчэ ж трэба было на насенне.
Так доўжылася ці не гады тры пасля той, халера на яе, рэвалюцыі. Потым, таксама ўвесну, нейкія ўпаўнаважаныя прынеслі ў кожны двор паперкі, у якіх было надрукавана, чаго і колькі патрэбна было здаць дзяржаве кожнай гаспадарцы. Гэтыя паборы сталі называвць «продналогам». Канешне, гэта ўжо не было прамым рабаваннем сялян, але ж, паспрабуй не здаць усяго таго, што прызначалася ўладай аддаць бальшавікам – амаль палову таго, што кожная гаспадарка вырасціла, сабрала ды ўпарадкавала, як спрадвеку рабілі ўсе гаспадары ў Сасноўцы. Зямелькі-та бальшавікі далі, бо лозунг такі быў у іх, каб зямлю, значыць, сялянам аддаць. Дык жа не вельмі хапалі тую зямлю, бо трэба ж было апрацаваць яе, засеяць, сабраць вырашчанае, ды ўсё ўручную, а рук-та – не хапае. Навошта тады столькі зямлі табе, калі не можаш заняць яе, і яна вымушана пуставаць? Ой, не, не кожны, далёка не кожны пацягне гэты самы «продналог». Таму і пачалі адказвацца ад «лішкаў» зямлі. Навошта надрывацца, калі ў цябе задарма забяруць, добра, калі палову ўсяго. А ў сям’і рабочых рук – толькі бацькі ды Ганны. Маці цягне ўсю дамашнюю працу. Зноў жа, з гадавалым дзіцём на руках – нарэшце, нарадзіўся хлопчык. Праўда, падрастаюць дзве дзеўкі: адной ужо дванаццаць, другой – дзесяць. Падмога маці, канешне, але на тую працу, да якой прызвычаілася Ганна, яны яшчэ не здатныя. Ды і наўрад ці давядзецца ім рабіць так, як выпала Ганне. Яна шкадавала малодшых сясцёр, не хацела, каб надрывалі яны жылы, як гэта рабіла яна ў іх узросце. Ганна ўдваіх з бацькам і цягнулі ўвесь той працоўны воз, што састаўляе сэнс сялянскага быцця.
5
Ганне ўжо мелася споўніцца дзевятнаццаць год, калі аднойчы пасля Покрыва да бацькі з маткай завіталі сваты. Як спакон веку рабілася ў Сасноўцы, сваты з’явіліся ўвечары, калі звычайна садзяцца вячэраць, дагледзеўшы хатнюю жывёлу і закончыўшы ўсе бясконцыя кожнаднеўныя справы.
Вядома ж, сваты не былі нечаканымі. Ганна і Якуб ужо нейкі час адчувалі неабходнасць адзін у адным; на вечарынах Ганна даўно ўжо лавіла на сябе зацікаўленыя позіркі прыгожага, сур’ёзнага хлопца. Ён быў старэйшы за Ганку на тры гады. Вядома ж, у дзяцінстве яны ведалі адзін аднаго, бо ў Сасноўцы хоць і шмат было дзяцей, але гэта не замінала з цягам часу знаёмству і сяброўству нават тых, хто жыў на супроцьлеглых канцах вёскі. Ды і школа збліжала дзяцей. Як ні кажы, а нават многія дзяўчынкі ў Сасноўцы праходзілі поўны курс школы, які складаў аж чатыры гады. Гэта зараз чатырохгадовая адукацыя мала чаго дае чалавеку. А сто гадоў таму гэта была адукацыя – і яшчэ якая! Ганка хаця і тры класы скончыла, але ж чытала добра, магла напісаць ліст і нават пісала бацьку на фронт пад дыктоўку маці, калі бацька ваяваў ужо ў Першай сусветнай вайне. О-о, каб яна магла вучыцца далей, як ёй хацелася. Ды дзе ж там!
Сям’я Лісаковічаў была адной з тых сем’яў, што складаюць звычайна вясковую эліту. Не, яны не былі багацеямі ці кулакамі, зусім не. Гэта былі вельмі добрасумленныя людзі, якія прытрымліваліся Боскіх законаў, працавітыя, ніколі і нікому не зрабіўшыя нічога дрэннага, паважаўшыя сябе і аднавяскоўцаў, чым і заслужылі адпаведную павагу людзей. Калі ж улічыць тое, што і Фядот Аксёнаў, бацька Ганны, быў таксама з роду, вельмі паважанага ў вёсцы, то такі меўшыйся быць саюз дзвюх сем’яў не вызываў сумненняў ні з якога боку.
Заручыны згулялі праз два тыдні пасля сватоўства.
А потым было вяселле. Яго згулялі так, як гулялі калісьці і бацькі маладых, і бацькі іх бацькоў, як гулялі спрадвеку ў Сасноўцы – святам усёй вёскі. На двары была ўжо савецкая ўлада, дзе-нідзе уводзілі новыя абрады, у тым ліку і вяселлі па-новаму, але Сасноўка стаяла на сваіх, прывычных, родных і блізкіх людзям звычаях, і моладзь не спяшалася прымаць незразумелыя і амаль што непрыемныя абрады, якія сілком імкнулася навязаць людзям новая ўлада. Ганна добра памятае сваё вяселле і сябе, маладую, прыгожую, – ай, якая ж яна была! – гэта быў шчаслівы момант у яе жыцці, да таго ж і было такіх момантаў не так ужо і шмат.
Пасля вяселля пачалося новае жыццё. Так, цяпер Ганна ўжо не рабіла мужчынскай працы, але хатнюю гаспадарку новай сям’і яна ўзяла было ў свае рукі, бо прывычка рабіць нікуды не прапала. Яна была першая нявесткай у новай сям’і. Лісак, як па-вясковаму клікалі Якуба, скараціўшы прозвішча, – так ямчэй; да таго ж, у вёсцы было некалькі Якубаў і трэба ж было неяк адрозніваць іх адзін ад аднаго – быў першым у сваіх бацькоў. Яго сястра была ўжо замужам, астатнія былі яшчэ малымі: двое – хлопец з дзеўкаю – хадзілі ў пачатковую школу, а малодшай дык зусім было ці не чатыры гады. Свякруха Ганніна паважала нявестку, старалася даваць ёй рабіць, што лягчэй, але Ганне ад гэтага станавілася няёмка, яна бралася рабіць як мага больш, бо тады ёй станавілася лепш: не думалася пра сваю маці, сястрычак – як яны там, без яе? Калі выдавалася якая часіна, Ганна бегла да роднага дома, хоць у чым-нібудзь дапамагчы маці. Новая ж маці – свякруха – гаврыла Ганне: «Э-э-э, дзевачка, пачакай, яшчэ напрацуешся, яшчэ надарвешся. Нікуды ад цябе не дзенецца твая праца. Усё тваё жыццё яна будзе з табой». Ганна ў адказ толькі смяялася: «Нічога, спраўлюся, мама, не баюся я пра-цы». Свякруха ўздыхала і нічога не адказвала. Не трэба было глядзець у тую ваду, каб прадказаць такую долю маладой Лісачысе, як пасля шлюбу празвалі Ганну. Яна, гэта доля, што – магла нечым адрозніцца ад долі самой свякрухі? Ды не. Як жылі спрадвеку, так і будуць жыць далей і дзеці, і ўнукі. А як жа яшчэ? Малання – гэтак звалі свякруху – добра ведала, што гаварыла. За свае амаль пяцьдзесят год яна ўжо шмат напрацавалася, а яшчэ ж малых трэба было гадаваць.
Хата, у якой жыла новая сям’я Ганны, была даволі вялікай, але калі ў маладых нарадзілася дзіця, стала цеснавата нават у такім добрым доме. Якраз амаль насупраць, праз вуліцу, ад’язджала сям’я ў Украіну і прадавала сваю хату. З яе гаспадарамі і дагаварыліся бацькі маладых: агульнымі сродкамі купілі ім гэтую хату. Дужа ўдала атрымалася: і хата добрая, і ад родных недалёка. Добра яны з Лісаком тады зажылі. Малады гаспадар, яе Якуб, перабудаваў шмат чаго на свой добры лад ды пад парады маладой гаспадыні – усё ў іх гаспадарцы ладзілася адно да аднаго. Лісачыха доўга ўспамінала тыя сем год да пачатку калектывізацыі, як лепшыя гады свайго жыцця.
Калектывізацыя змяніла склад яе жыцця, адчуванне сябе гаспадыняй на сваёй зямлі, напомніла аб самых горшых часінах яе дзяцінства.
А праз некалькі год пасля стварэння калгаса раптоўна памёр яе бацька, чалавек, даражэй за якога для Ганны не было на гэтым свеце.

Пн	Вт	Ср	Чт	Пт	Сб	Вс
01	02	03	04	05	06	07
08	09	10	11	12	13	14
15	16	17	18	19	20	21
22	23	24	25	26	27	28
29	30

ЛІСАЧЫХА - частка другая

NEW САМИЗДАТ: ПРОЗА

Меню для авторов

Добавить статью

Редактировать работы

Зарегистрироваться

Полезные ссылки

Искать похожие?

Скачать мультимедию?

ССЫЛКИ ДЛЯ СПИСКА ЛИТЕРАТУРЫ

По стандарту ВАК Республики Беларусь

По ГОСТу Российской Федерации

URL для сайта, блога (постоянный обратный адрес данной страницы)

ПАРТНЁРЫ БИБЛИОТЕКИ рекомендуем!

ОБРАТНО В РУБРИКУ?

САМИЗДАТ: ПРОЗА НА LIBRARY.BY