Маскоўскае княства ў другой палове XIV стагоддзя перажывала хуткае ўзвышэнне. Пасля паходаў Альгерда ў 1368 і 1370 гадах, якія не прывялі да захопу Масквы, стала відавочна: Масква ўжо не проста адна з многіх, а цэнтр, які збірае сілы. Гэтае ўзмацненне адбывалася хутка і ва ўсіх напрамках—

палітычным, ваенным, эканамічным. Даніна Ардзе пераставала быць неабходнасцю. Масква расла і ўсё больш адчувала сябе незалежнай ад ардынскага кантролю. Але напярэдадні 1380 года канфлікт набраў асаблівую вастрыню. Дзмітрый Іванавіч, вялікі князь маскоўскі, даведаўся пра сакрэтны дагавор паміж Мамаем, разанскім князем Алегам і вялікім князем літоўскім Ягайлам. Гэта азначала, што ў вырашальны момант яму давядзецца супрацьстаяць не толькі Ардзе, але і аб'яднаным сілам з поўдня і захаду. Аднак дапамога прыйшла з нечаканага боку. З большасці рускіх княстваў падтрымкі не было. Многія адмовіліся або чакалі. Цвярскі князь Міхаіл не дапамог, Ноўгарад не даслаў войска, а Разанскі князь Алег нават заключыў саюз з Мамаем. Але выключэннем сталі князі з зямель Белай Русі — сыны Альгерда. Андрэй Альгердавіч, князь полацкі, прывёў полацкі полк і стаў камандзірам палка правай рукі. Яго брат Дзмітрый Альгердавіч, князь друцкі, прыйшоў з друцкімі і трубчэўскімі палкамі. Іх падтрымалі таксама Уладзімір Серпухаўскі і Дзмітрый Бобрак-Валынскі, якія камандавалі засадным палком. Яны не былі проста "саюзнікамі". Яны былі часткай таго самага зборнага войска, якое вырашыла зыход бітвы. Іх палкі сталі адной з нямногіх рэгулярных сіл, на якія мог разлічваць маскоўскі князь.

"...на ворага паслаў сваіх ваяводаў, а з імі войска ўладзімірскае, пераслаўскае, юр’еўскае, мурамскае, яраслаўскае... І было войска вельмі вялікае..." 

Мамай i Орда

У 1360-я гады Залатая Арда ўвайшла ў перыяд доўгай і кровапралітнай барацьбы за ўладу. Гэты час атрымаў назву "Вялікая замятня" — амаль два дзесяцігоддзі смуты, калі ханы змянялі адзін аднаго, а рэальная ўлада на месцах належала тэмнікам (ваенным правадырам).

Менавіта ў гэтых умовах і ўзвысіўся Мамай. Ён не быў Чынгізідам (прамым нашчадкам Чынгісхана), але дзякуючы свайму розуму, жорсткасці і ваеннаму таленту стаў фактычным кіраўніком заходняй часткі Арды. Яго ўлада была шырока прызнанай і дастаткова моцнай, каб весці самастойную палітыку.

Мамай разумеў, што аслабелую Арду трэба ўмацоўваць, а самы надзейны спосаб — ваенныя паходы і даніна. Ён бачыў, што Масква ўмацоўваецца, і вырашыў нанесці па ёй вырашальны ўдар, каб вярнуць яе пад поўны кантроль.

Яго войска было тыповым для стэпавай імперыі. Аснову складала лёгкая конніца — хуткая, мабільная, здольная да доўгіх пераходаў. Яе галоўнай зброяй быў лук, а таксама спісы і арканы. Даспехі былі лёгкімі: скураныя панцыры, часам з металічнымі пласцінамі. Гэта дазваляла коннікам доўга заставацца ў баі і хутка перамяшчацца.

Асноўнай тактыкай ардынцаў было выманьванне. Лёгкая конніца імітавала адступленне, зацягвала праціўніка ў пастку, а потым — акружала яго з флангаў. Часта выкарыстоўвалася кружэнне: коннікі рухаліся па крузе, абстрэльваючы праціўніка з лукаў, не ўступаючы ў блізкі бой. Гэта дэзарыентавала і вымотвала ворага. Толькі калі праціўнік губляў парадак, у бой уступалі цяжэйшыя атрады.

Гэтая тактыка была эфектыўнай супраць цяжкаўзброенай еўрапейскай пяхоты і рыцарства. Але супраць аб'яднанага войска Дзмітрыя Данскога, дзе былі і цяжкая конніца, і вопытныя палкі з заходніх зямель, яна не спрацавала.

Для паходу на Маскву Мамай сабраў вялікае войска. Акрамя ардынскіх коннікаў, у яго армію ўвайшлі:

• найміты з генуэзскіх калоній у Крыме,

• атрады з падкантрольных яму народаў Паўночнага Каўказа,

• а таксама саюзнікі: вялікі князь літоўскі Ягайла і разанскі князь Алег.

Гэты саюз ствараў рэальную пагрозу для Масквы. Войска Мамая было шматлікім і разнастайным, але яго галоўная сіла — конніца — мела і слабы бок: яна была менш эфектыўнай у блізкім баі супраць добра арганізаванай пяхоты і цяжкай конніцы, асабліва калі праціўнік не трапляў у пастку.

"мамай"

ВКЛ

У Вялікім Княстве Літоўскім пасля смерці князя Альгерда ў 1377 годзе разгарэлася барацьба за ўладу. На трон прыйшоў малодшы сын Альгерда — Ягайла, але яго стаўленне да ўлады выклікала незадаволенасць сярод старэйшых братоў.

Андрэй Альгердавіч, князь полацкі, і Дзмітрый Альгердавіч, князь друцкі, не прызналі ўлады Ягайлы. Яны бачылі яго палітыку як занадта прапольскую — Ягайла шукаў саюза з Польшчай, у той час як браты арыентаваліся на ўсходніх суседзяў. Акрамя таго, яны не жадалі мірыцца з тым, што ён заняў трон у абыход старэйшых. Гэта супрацьстаянне прывяло да таго, што ВКЛ апынулася падзеленым унутры сябе.

Ягайла заключыў саюз з Мамаем, каб сумесна выступіць супраць Масквы. Ён сабраў войска з паўднёвых зямель ВКЛ — кіеўскія, валынскія і падольскія палкі — і рушыў на злучэнне з ардынцамі. У яго войску было, паводле розных ацэнак, ад 6 да 8 тысяч ваяроў.

Андрэй і Дзмітрый Альгердавічы абралі іншы бок. Яны сабралі свае палкі — полацкі, друцкі, трубчэўскі і бранскі — і адправіліся ў Маскву, каб далучыцца да Дзмітрыя Данскога. Іх атрады налічвалі, паводле ацэнак, ад 3 да 4 тысяч чалавек.

"Ягайло"

Тактыка

Сярэднявечная бітва мела сваю выразную структуру, якая вызначалася не толькі колькасцю войскаў, але і іх дыслакацыяй, задачамі кожнага палка і здольнасцю камандзіраў хутка рэагаваць на змены.

Дзмітрый Данскі размясціў сваё войска традыцыйна для таго часу:

• Вялікі полк у цэнтры;

• Палкі правай і левай рукі па флангах;

• Перадавы полк наперадзе;

• Засадны полк у рэзерве, які павінен быў уступіць у бой у вырашальны момант.

Андрэй Альгердавіч атрымаў камандаванне палком правай рукі — гэта была не толькі ганаровая, але і крытычна важная пазіцыя. Полк правай рукі павінен быў:

1. Стрымліваць галоўны націск праціўніка, асабліва яго конніцы;

2. Забяспечваць бяспеку фланга, не дапускаючы акружэння;

3. Ствараць умовы для контратакі цэнтра ці рэзервовых сіл.

Палачане і друцкія дружыны, якія ўваходзілі ў склад гэтага палка, выконвалі абарончую функцыю, але не проста статычную — яны вялі актыўны супраціў, трымаючы лінію і не даючы ворагу развіць поспех. Іх дзеянні мелі тактычнае значэнне, бо дазволілі засаднаму палку захаваць фактар нечаканасці.

Таксама варта адзначыць, што полацкія і друцкія палкі валодалі баявым вопытам — яны ўдзельнічалі ў канфліктах з Тэўтонскім ордэнам і ў міжусобных войнах, што рабіла іх больш устойлівымі ў крытычныя моманты бітвы.

Дзмітрый не проста "прасіў парады" — ён, хутчэй за ўсё, свядома запрасіў Андрэя ў свой штаб, каб той падзяліўся вопытам барацьбы з ардынцамі. У іх былі доўгія размовы пра тое, як стрымліваць конніцу і не даць сябе акружыць.

Дапамога Андрэя

"Дзмітрый Данскі разглядаў Андрэя Альгердавіча як дасведчанага ваеначальніка, які ведаў, як супрацьстаяць ардынцам. Андрэй папярэдзіў яго пра небяспеку імітацыі адступлення, параіў узмацніць флангі і захаваць засадны полк для вырашальнага ўдару. Менавіта дзякуючы гэтым парадам, войска Дзмітрыя вытрымала націск і атрымала перамогу."

"Тактыка"

"Кулікоўская бітва, вядомая таксама як Мамаева бітва, адбылася 8 верасня 1380 года. Як сведчаць летапісы, галоўны ўдар ардынцаў прыйшоўся на флангі. Андрэй Альгердавіч, князь полацкі, разам са сваім братам Дзмітрыем узначалілі полк правай рукі і вытрымалі націск. Як гаворыцца ў "Задоншчыне": “И начаша князи литовстии Андрей и Дмитрий Олгердовичи битися… и тако бысть брань силна и сеча зла”. Іх устойлівасць дазволіла засаднаму маскоўскаму коннаму палку нанесці вырашальны ўдар, які пераламаў ход бітвы".

"Летапісы называюць велізарныя лічбы — да 300 тысяч чалавек у войску Мамая. Аднак сучасныя гісторыкі лічаць, што рэальная колькасць была значна меншай — каля 30–50 тысяч з кожнага боку. Гэтыя ацэнкі больш адпавядаюць дэмаграфічным і лагістычным магчымасцям таго часу. Удзел палкоў Андрэя і Дзмітрыя Альгердавічаў, якія налічвалі каля 3–5 тысяч ваяроў, быў не проста сімвалічным, а рэальным узмацненнем войска Дзмітрыя Данскога."

Згодна з летапіснымі крыніцамі, як толькі Мамай убачыў, што яго армія кінулася ўцякаць, ён сам панёсся за ёю. Але перад гэтым ён быў ахоплены жахлівым гневам. Ён аблажыў усіх: і сваіх ваяроў, і тых, каго лічыў саюзнікамі. Асабліва моцна яго злосць была накіравана на літоўскія палкі Ягайлы і разанскія атрады князя Алега, якіх ён так і не дачакаўся.

Як сведчаць крыніцы, ён лічыў, што менавіта яны падвялі яго ў вырашальны момант. Калі б яны паспелі, бітва магла б скончыцца інакш. Але яны прыйшлі занадта позна, а можа, і не хацелі прыходзіць — гэта засталося невядомым.

Так ці інакш, калі Мамай зразумеў, што бітва канчаткова прайграна, ён кінуў усё і кінуўся бегчы. Ён выратаваў толькі сваё жыццё, але страціў усё: сваю армію, свой аўтарытэт, сваю ўладу.

"Існуюць дзве асноўныя гіпотэзы, чаму Ягайла і Алег Разанскі не паспелі да Кулікоўскай бітвы. Па-першае, Мамай пачаў бітву занадта рана, не дачакаўшыся саюзнікаў. Па-другое, Ягайла, які толькі што заняў трон ВКЛ, не хацеў аслабляць свае сілы і свядома запавольваў рух, каб не рызыкаваць у выпадку паразы Мамая."

Вынiкi Бiтвы

Кулікоўская бітва 1380 года стала важным этапам ва ўмацаванні Масквы, якая на некаторы час спыніла выплату даніны і значна ўзняла свой аўтарытэт. Аднак гэта не было канчатковым вызваленнем: у 1382 годзе хан Тахтамыш спаліў Маскву і аднавіў залежнасць ад Арды. Перамога Андрэя Альгердавіча, які камандаваў палком правай рукі, умацавала яго пазіцыі, і ён вярнуў сабе Полацкае княства. У ВКЛ пасля бітвы адбыліся значныя змены: у 1385 годзе Ягайла падпісаў Крэўскую унію і стаў каралём Польшчы, а ў 1392 годзе Вітаўт, паводле Островскага пагаднення, атрымаў фактычнае кіраванне Вялікім Княствам.

Змест пра Андрэя

Пасля Кулікоўскай бітвы Андрэй Альгердавіч вярнуўся ў Полацкае княства. Яго вяртанне стала падзеяй, якая паказала, што ён не проста вярнуў сабе сталец, але і ўмацаваў свой аўтарытэт як князя. Яго ўдзел у пераможнай бітве на баку Дзмітрыя Данскога зрабіў яго вядомым і паважаным не толькі ў Маскве, але і на ўласных землях.

Палачане, якія памяталі яго як князя, сустрэлі яго з павагай. Яго ўдзел у бітве быў не проста ваенным подзвігам, але і палітычным актам: ён паказаў, што Полацкае княства мае ўласную сілу і голас, які нельга ігнараваць. Андрэй стаў сімвалам супраціву, а яго вяртанне ўмацавала беларускія землі ў перыяд барацьбы за ўплыў у рэгіёне.

"Андрэй Альгердовiч"

Лiтаратура

1.  Задоншчына — летапісная аповесць канца XIV – пачатку XV ст. Галоўная крыніца, якая апісвае Кулікоўскую бітву, у тым ліку ўдзел Андрэя і Дзмітрыя Альгердавічаў.

   Летапісная аповесць пра Кулікоўскую бітву — падрабязны летапісны запіс, які перадае ход бітвы і яе ўдзельнікаў.

   Вазікаў У. Поле Кулікова — гістарычны раман, які апісвае падзеі Кулікоўскай бітвы і дае ўяўленне пра атмасферу таго часу.

   Цвірка К. Край легенд — кніга, якая спалучае гістарычныя факты і народныя паданні пра беларускія землі, у тым ліку ўдзел беларускіх князёў у бітве.

2.  

   Сагановіч Г. Нарыс гісторыі Беларусі ад старажытнасці да канца XVIII стагоддзя. — Мн., 2001.

   Краўцэвіч А. Стварэнне Вялікага Княства Літоўскага. — Мн., 1998.

   Гудавічюс Э. Гісторыя Літвы. — Вільня, 2005 (раздзелы пра XIV ст. і адносіны з Масквой).

   Кучкін У. А. Перамога на Куліковым полі. — М., 1980. Класічная праца, якая падрабязна разбірае ход бітвы і яе значэнне.

   Горскі А. А. Масква і Арда. — М., 2000. Аналізуе адносіны Масквы з Ардой у XIV ст., у тым ліку перыяд пасля Кулікоўскай бітвы.

   Насевіч В. Л. Вялікае Княства Літоўскае: гістарычныя нарысы. — Мн., 2009.