БЕЛАРУСЬ (последнее)
Вотчына ў ВКЛ
Актуальные публикации по истории и культуре Беларуси.
Вотчына, галоўная форма зямельнай уласнасці ў сярэдневякоўі; у гістарычнай літаратуры — тэрмін, якім абазначаецца комплекс зямельнай уласнасці феадалаў i звязаных з ёю правоў на залежных сялян. У сац.-эканам. значэнні В. — арганізацыйная форма прысваення вотчыннікам прыбавачнай працы (і яе лрадуктаў) сялян, аснова панавання феадалаўусярэдневяковым грамадстве. Паходзіць ад слова «отчмна» — зямля або маёнтак, які атрыманы ў спадчыну ад бацькоў.
У краінах Еўропы В. фарміравалася ў працэсе феадалізацыі на працягу ўсяго ранняга сярэдневякоўя. У 8—9 ст. становіцца пануючай формай зямельнай уласнасці. Адначасова з фарміраваннем В. ствараўся апарат прымусу (адмініст-рацыя.ут.л. вотчыннысуд) для арганіза-цыі эксплуатацыі сялян. Аднак сяляне, падначаленыя вотчыннай уладзе феадала, захоўвалі сваю абшчынную арганізацыю (грамаду). У гіст. л-ры В. адрозніваюцца паводле эканам. структуры, памераў, сацыяльна-саслоўнай прыналежнасці вотчыннікаў, юрыд. паходжання правоў. Асновай вытворчай дзейнасці В. была сялянская гаспадарка. Для Зах. Еўропы спачатку была тыповай В. з панскай гаспадаркай, у 16—17 ст. — без панскай гаспадаркі (чыстая В.). У краінах Цэнтр. i Усх. Еўропы з 14—15 ст. пашыралася паншчынная гаспадарка, разлічаная на збыт с.-г. прадукцыі на ўнутраным і асабліва знешнім рынках. У 16—18 ст. тут, у зоне 2-га «выдання» прыгонніцтва, пануючае становішча атрымала В. са значным узроўнем развіцця панскай прадпрымальніцкай гаспадаркі (фальва-ран), заснаванай на паншчыннай працы прыгонных сялян. Пашырэнне гэтага тыпу В. было праяўленнем феад. рэакцыі i прывяло да пагоршання эканам. i юрыд. становішча сялян.
У 11—13 ст. на ўсходнеславянскіх землях існавалі В. князёў, баяр, царквы. Асн. шляхам утварэння баярскіх i царкоў-ных В. былі княжацкія падараванні. Наследаванне княжацкіх В. адбывалася паводле архаічнага звычаю: ад старэй-шага брата да малодшых, затым да сыноў старэйшага брата. Калі ў малодшых братоў таксама былі сыны, тады В. па-дзялялася наўладанні асобных«братніх сем'яў» адпаведна генеалагічнаму стану роду. Юрыдычна гэты звычай быўзамаца-ваны рашэннем Любецкага з'езду князёў у 1097. Вымарачная В. згаслай галіны лічылася ўласнасцю ўсяго княжацкага роду. Яе наследаванне па жаночай лініі назіралася толькі ў Галіцка-Валынскім княстве (магчыма, пад уплывам заходне-еўрап. права). «Руская праўда» фіксуе існаванне В. баяр («мужоў») i сялян («смердаў»). Галоўнае адрозненне ў ix наследаванні заключалася ў праве баяр наследавацьвымарачную В. («задннцу») па жаночай лініі, «задннца» сялян адыходзіла князю. У ВКЛ у 14 ст. стан В. i ix уладальнікаў рэгламентаваўся «Рускай праўдай» i звычаёвым правам папярэдняга перыяду.
На Беларусі тэрмінам «В.» [(в)-от-чм(з)на або «нменье отчмзное»] у гіст. крыніцах 14—16 ст. абазначалася зямельная ўласнасць, якая перайшла ў спадчыну ад бацькі да дзяцей, таму першапачаткова тэрмін «В.» ўжываўся для абазначэння В. нетолькі феадалаў, але i сялян. У гэты ж перыяд значную частку земляў разам з сялянамі вял. князі літоўскія давалі ў В. («на вечнасць»), з правам перадачы ixу спадчыну дзецям, перш за ўсё буйным свецкім феадалам пераважна літ. паходжання i католікам па веравызнанні, a таксама каталіцкай царкве. Правы вотчыннікаў на такія маёнткі вызначаліся адпаведнымі прыві-леямі (лістамі): «Волен он н его справед-лмвые наследкм то продатм, заменмтм, по душм датн, к своему пожмточному a лепшому обернутм, как сам наклепей разумеючм». 3 цягам часу колькасць i памеры В. раслі, гэтамуспрыяла ператва-рэннеў В. часовых выслугі набытыхінш. шляхамі зямельныхуладанняў,якія пры пераходзеў спадчыну да дзяцей набывалі статус В. Прававы статус В. феадалаў заканадаўча аформлены шэрагам веліка-княжацкіх прывілеяў 14—16 ст. i стату-тамі ВКЛ 1529,1566,1588. У адрозненне ад уладальніка «памесця» (маёнтка, атрыманага ў часовае ўладанне), вотчын-нік-феадал меў права перадаваць В. ў спадчыну, прадаваць, закладваць i заключаць інш. здзелкі. Аднак у канцы 15 ст. было забаронена адчужаць больш яктрэцюю частку В., што было выклікана неабходнасцю забеспячэння абавязковай службы членамі роду. Ва ўмовах далей-шага развіцця таварна-грашовых адносін гэта абмежаваннетармазіла мабілізацыю зямлі i па патрабаванні феадалаў было скасавана Статутам ВКЛ1566. Статут ВКЛ 1588сцвярджаў: «Всмм станом шляхет-ского народу яко людем вольным вольно ест н будеть мменьямм свонмн отчнзнымм, матермстымм,также н выслужонымм на нас, господарм, м якмм же кольвек обычаем м способом набытымм, вечностью шафоватм водле потребы, волн м уподабаня своего отдатн, продатм, дароватм,заменнтн м на коаел запнсатн, в долгу м в сумах завестн н заставмтм...» (раздз. 3, арт. 41);«.. .не смотречн третее м двух частей, але всм взоймом, хто мх што маеть, будь теж половмцу або которую мх часть, або поособну одну, або людм, землм, што хотя от нмх...»(раздз. 7, арт. 1). Як i іншыя формы феад. зямельнай уласнасці i землеўладання, В. мела ўмоўны характар. 3 усіх маёнткаў, акрамя некат. духоўных, гфеадалы былі абавязаны несці вайсковую i інш. службу вял. князю або іншым сваім сеньёрам (уласнікам В.). За невыкананне гэтай умовы маёнтак мог быць канфіскаваны. Так шляхта стала поўным гаспадаром зямлі сялян, якія карысталіся ёю. 3 канца 16 ст. тэрмін «В.» ў афіцыйных актах паступова выцясняецца раўназначнымі польскімі тэрмінамі «dziedzizna», «ітіепіе ojczyste» i інш.; a з канца 18 ст. — pac. тэрмінам «памесце», які абазначаў зямельную ўласнасць дваран незалежна ад спосабаў набыцця гэтай зямлі.
Спіс выкарыстанай літаратуры:
Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.
У краінах Еўропы В. фарміравалася ў працэсе феадалізацыі на працягу ўсяго ранняга сярэдневякоўя. У 8—9 ст. становіцца пануючай формай зямельнай уласнасці. Адначасова з фарміраваннем В. ствараўся апарат прымусу (адмініст-рацыя.ут.л. вотчыннысуд) для арганіза-цыі эксплуатацыі сялян. Аднак сяляне, падначаленыя вотчыннай уладзе феадала, захоўвалі сваю абшчынную арганізацыю (грамаду). У гіст. л-ры В. адрозніваюцца паводле эканам. структуры, памераў, сацыяльна-саслоўнай прыналежнасці вотчыннікаў, юрыд. паходжання правоў. Асновай вытворчай дзейнасці В. была сялянская гаспадарка. Для Зах. Еўропы спачатку была тыповай В. з панскай гаспадаркай, у 16—17 ст. — без панскай гаспадаркі (чыстая В.). У краінах Цэнтр. i Усх. Еўропы з 14—15 ст. пашыралася паншчынная гаспадарка, разлічаная на збыт с.-г. прадукцыі на ўнутраным і асабліва знешнім рынках. У 16—18 ст. тут, у зоне 2-га «выдання» прыгонніцтва, пануючае становішча атрымала В. са значным узроўнем развіцця панскай прадпрымальніцкай гаспадаркі (фальва-ран), заснаванай на паншчыннай працы прыгонных сялян. Пашырэнне гэтага тыпу В. было праяўленнем феад. рэакцыі i прывяло да пагоршання эканам. i юрыд. становішча сялян.
У 11—13 ст. на ўсходнеславянскіх землях існавалі В. князёў, баяр, царквы. Асн. шляхам утварэння баярскіх i царкоў-ных В. былі княжацкія падараванні. Наследаванне княжацкіх В. адбывалася паводле архаічнага звычаю: ад старэй-шага брата да малодшых, затым да сыноў старэйшага брата. Калі ў малодшых братоў таксама былі сыны, тады В. па-дзялялася наўладанні асобных«братніх сем'яў» адпаведна генеалагічнаму стану роду. Юрыдычна гэты звычай быўзамаца-ваны рашэннем Любецкага з'езду князёў у 1097. Вымарачная В. згаслай галіны лічылася ўласнасцю ўсяго княжацкага роду. Яе наследаванне па жаночай лініі назіралася толькі ў Галіцка-Валынскім княстве (магчыма, пад уплывам заходне-еўрап. права). «Руская праўда» фіксуе існаванне В. баяр («мужоў») i сялян («смердаў»). Галоўнае адрозненне ў ix наследаванні заключалася ў праве баяр наследавацьвымарачную В. («задннцу») па жаночай лініі, «задннца» сялян адыходзіла князю. У ВКЛ у 14 ст. стан В. i ix уладальнікаў рэгламентаваўся «Рускай праўдай» i звычаёвым правам папярэдняга перыяду.
На Беларусі тэрмінам «В.» [(в)-от-чм(з)на або «нменье отчмзное»] у гіст. крыніцах 14—16 ст. абазначалася зямельная ўласнасць, якая перайшла ў спадчыну ад бацькі да дзяцей, таму першапачаткова тэрмін «В.» ўжываўся для абазначэння В. нетолькі феадалаў, але i сялян. У гэты ж перыяд значную частку земляў разам з сялянамі вял. князі літоўскія давалі ў В. («на вечнасць»), з правам перадачы ixу спадчыну дзецям, перш за ўсё буйным свецкім феадалам пераважна літ. паходжання i католікам па веравызнанні, a таксама каталіцкай царкве. Правы вотчыннікаў на такія маёнткі вызначаліся адпаведнымі прыві-леямі (лістамі): «Волен он н его справед-лмвые наследкм то продатм, заменмтм, по душм датн, к своему пожмточному a лепшому обернутм, как сам наклепей разумеючм». 3 цягам часу колькасць i памеры В. раслі, гэтамуспрыяла ператва-рэннеў В. часовых выслугі набытыхінш. шляхамі зямельныхуладанняў,якія пры пераходзеў спадчыну да дзяцей набывалі статус В. Прававы статус В. феадалаў заканадаўча аформлены шэрагам веліка-княжацкіх прывілеяў 14—16 ст. i стату-тамі ВКЛ 1529,1566,1588. У адрозненне ад уладальніка «памесця» (маёнтка, атрыманага ў часовае ўладанне), вотчын-нік-феадал меў права перадаваць В. ў спадчыну, прадаваць, закладваць i заключаць інш. здзелкі. Аднак у канцы 15 ст. было забаронена адчужаць больш яктрэцюю частку В., што было выклікана неабходнасцю забеспячэння абавязковай службы членамі роду. Ва ўмовах далей-шага развіцця таварна-грашовых адносін гэта абмежаваннетармазіла мабілізацыю зямлі i па патрабаванні феадалаў было скасавана Статутам ВКЛ1566. Статут ВКЛ 1588сцвярджаў: «Всмм станом шляхет-ского народу яко людем вольным вольно ест н будеть мменьямм свонмн отчнзнымм, матермстымм,также н выслужонымм на нас, господарм, м якмм же кольвек обычаем м способом набытымм, вечностью шафоватм водле потребы, волн м уподабаня своего отдатн, продатм, дароватм,заменнтн м на коаел запнсатн, в долгу м в сумах завестн н заставмтм...» (раздз. 3, арт. 41);«.. .не смотречн третее м двух частей, але всм взоймом, хто мх што маеть, будь теж половмцу або которую мх часть, або поособну одну, або людм, землм, што хотя от нмх...»(раздз. 7, арт. 1). Як i іншыя формы феад. зямельнай уласнасці i землеўладання, В. мела ўмоўны характар. 3 усіх маёнткаў, акрамя некат. духоўных, гфеадалы былі абавязаны несці вайсковую i інш. службу вял. князю або іншым сваім сеньёрам (уласнікам В.). За невыкананне гэтай умовы маёнтак мог быць канфіскаваны. Так шляхта стала поўным гаспадаром зямлі сялян, якія карысталіся ёю. 3 канца 16 ст. тэрмін «В.» ў афіцыйных актах паступова выцясняецца раўназначнымі польскімі тэрмінамі «dziedzizna», «ітіепіе ojczyste» i інш.; a з канца 18 ст. — pac. тэрмінам «памесце», які абазначаў зямельную ўласнасць дваран незалежна ад спосабаў набыцця гэтай зямлі.
Спіс выкарыстанай літаратуры:
Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.
Опубликовано 12 декабря 2010 года
Новые статьи на library.by:
БЕЛАРУСЬ:
Комментируем публикацию: Вотчына ў ВКЛ
подняться наверх ↑
ССЫЛКИ ДЛЯ СПИСКА ЛИТЕРАТУРЫ
По стандарту ВАК Республики Беларусь
Стандарт используется в белорусских учебных заведениях различного типа.
По ГОСТу Российской Федерации
Для образовательных и научно-исследовательских учреждений РФ
Прямой URL на данную страницу для блога или сайта
Предполагаемый источник
Полностью готовые для научного цитирования ссылки. Вставьте их в статью, исследование, реферат, курсой или дипломный проект, чтобы сослаться на данную публикацию №1292162436 в базе LIBRARY.BY.
подняться наверх ↑
ПАРТНЁРЫ БИБЛИОТЕКИ рекомендуем!
подняться наверх ↑
ОБРАТНО В РУБРИКУ?
Уважаемый читатель! Подписывайтесь на LIBRARY.BY в VKновости, VKтрансляция и Одноклассниках, чтобы быстро узнавать о событиях онлайн библиотеки.
Добавить статью
Обнародовать свои произведения
Редактировать работы
Для действующих авторов
Зарегистрироваться
Доступ к модулю публикаций