БЕЛАРУСЬ (последнее)
Асветніцтва Ў ВКЛ
Актуальные публикации по истории и культуре Беларуси.
Асветніцтва, ідэйна-палітычны кі-рунак грамадскай думкі эпохі пераходу ад феадалізму да капіталізму, прадстаў-нікі якога імкнуліся пераадолець недахо-пы існуючага грамадства, рэфармаваць яго сац. i дзярж. лад, палітыку, быт, норавы шляхам распаўсюджвання навук. ведаў, ідэй дабра, справядлівасці, гуманізмуі г.д. Усталяванню А. спрыялі навук. адкрыцці ў прыродазнаўстве i дасягненні гуманітарных ведаў. У руках буржуазіі А. стала ідэйнай зброяй у барацьбе супраць феадалізму, абсалю-тызму, царкоўнага светапогляду, схалас-тыкі, цемрашальства.
У кожнай краіне, у кожнага народа А. мела свае асаблівасці i храналогію, адпаведныя ўзроўню сац.-эканам. развіц-ця грамадства i грамадскіх адносін. Найраней А. праявілася ў Галандыі, дзе ў 16 ст. перамагла першая ў свеце бурж. рэвалюцыя. У.Акоста, Г.Гроцый, Б.Спіноза (17 ст.) патрабавалі вызваліць навуку ад кантролю царквы. У Англіі пасля пера-могі бурж. рэвалюцыі 17 ст. прадстаўнікі А. Дж.Лок i А.Сміт, даказваючы неабход-насць панавання прыватнай уласнасці, канкурэнцыі, аховы правоў i свабод чалавекадалерантнасці, паклалі пачатак бурж. лібералізму. Найвышэйшай ступені развіцця А. дасягнула ў Францыі, асабліва напярэдадні Вял. Франц. бурж. рэвалю-цыі канца 18ст. П.Бейльвыступаўсупраць феад.-царкоўнай ідэалогіі; Вальтэр, які стаў сімвалам еўрап. А., патрабаваў адмены саслоўных прывілеяў,ускладаў надзеі рэфармавання грамадства на асветнага манарха; Ж.Ж.Русо абгрун-таваў права народных мас на рэвалюцыю; П.А.Гольбах, Ж.А.Ламетры, Д.Дзідро, К.А.Гельвецый проціпаставілі рэлігіі i ідэалізму матэрыялізм i атэізм. У Германіі А. ва ўмовах эканам. i паліт. адсталасці краіны ў 2-й пал. 18 ст. (Г.Э.Лесінг, Ф.Шылер, І.В.Гётэ) выступіла з ідэяй аб'яднання Германіі.УЗШАА. (Б.Франк-лін, Т.Пейн, Т.Джэферсан) стала ідэалогіяй барацьбы за незалежнасць паўн.-аме-рыканскіх калоній ад метраполіі. У слав. краінах А. найб. яскрава выявілася ў Польшчы (Г.Калантай, С.Сташыц) i было накіравана супраць феад.-арыстакр. i каталіцкай рэакцыі,усеўладдзя магнатаў. У Чэхіі яно разгортвалася ва ўмовах нац.-вызв. барацьбы супраць аўстрыйскага абсалютызму. У Сербіі i Балгарыі было ідэалогіяй, якая садзейнічала аб'яднанню грамадства ў барацьбе супрацьтурэцкага панавання. У Расіі А. (М.Ламаносаў, Дз.Фанвізін, М.Навікоў, А.Радзішчаў) мела антыпрыгонніцкі i рэв.-дэмакр. характар. На Украіне А. звязана з дзейнасцю Р.Скаварады.
Распаўсюджванне ідэй А. ў ВКЛ пачалося ў 2-й пал. 18—пач. 19 ст. Асветніцкая ідэалогія фарміравалася тут на мясц. сац.-эканам. i тэарэт. аснове, разам з тым была цесна звязана з асветніцкай думкай краін Зах. Еўропы, Польшчы i Расіі. Ідэйныя вытокі А. ў ВКЛ бяруць пачатак ад філас. i грамадска-паліт. думкі эпохі Адраджэння i Рэфар-мацыі, a таксама прац i дзейнасці пра-грэсіўных бел. мысліцеляў канца 17 — пач. 18 ст. КЛышчынскага, Сімяона Полацкага, І.Капіевіча. Значны ўплыў на распаўсюджванне ідэй А. ў ВКЛ зрабілі творы франц. i ням. мысліцеляў 18 ст. Тут была шырока вядома «Энцыклапедыя, або Тлумачальны слоўнік навук, мастацт-ваў i рамёстваў», якая выдавалася пад рэдакцыяй Д'АламбераіДзідроў1751— 80уПарыжы,атаксамапрацы Ш.Л.Ман-тэск'ё, Вальтэра, Ф.Кенэ, А.Р.Ж.Цюрго i інш. як на мове арыгінала, так i ў перакладзе на польск. мову, a таксама творы Лесінга, І.Г.Гердэра, У.Форстэра (апошні кароткі час працаваў праф. Віленскага ун-та). Для пашырэння ідэй А. шмат зрабіла Адукацыйная камісія. Яна ажыццявіла радыкальную рэформу школ ВКЛ, a таксама Віленскага ун-та ў духу перадавых ідэй асветнікаў 18 ст. Адукацыя набыла свецкі характар, выкладанне вызвалілася ад уплыву схаластыкі i тэалогіі, значная ўвага аддавалася вывучэнню прыродазнаўчых i фіз.-матэм. навук. Імкнучыся зрабіць свае ідэі здабыткам шырокіх дэмакр. слаёў грамадства, асветнікі звярталіся да сучаснікаў праз газеты i часопісы, якія пачалі з'яўляцца ў той час у ВКЛ, праз друкаваныя кнігі, якіх станавілася ўсё больш. Дзякуючы гэтаму ідэі А. набылі шырокае распаўсюджанне ў грамадстве, знайшлі глыбокае адлюстраванне ў філасофіі, грамадска-паліт. i пед. думцы, маст. л-ры.
Спецыфічнай рысай А. ў ВКЛ была яго арыентацыя на тэрміновае вырашэнне сял. праблемы. Асветнікі (М.Карповіч, Ю.К.Багуслаўскі, Р,.Пільхоўскі) выступалі з рэзкай крытыкай феад.-прыгонніцкіх адносін, патрабавалі паляпшэння стано-вішча прыгонныхсялян. Сярод асветнікаў асаблівай папулярнасцю карыстаўся фізіякратызм, прыхільнікі якога (У.Страй-ноўскі, І.Храптовіч, А. Тызенгаўз) выказ-валі розныя праекты скасавання прыгон-ніцтва, даказвалі неабходнасць капіталіс-тычнага (фермерскага) спосабу вядзення сельскай гаспадаркі, заснаванага на прыватнай уласнасці на зямлю i наёмнай працы. У працах Ю.Паўлікоўскага,І_Ялен-скага, Я .Ясінскага i i н ш. абгрунтоўвалася неабходнасць забяспечыць паліт. гарантыі асобе селяніна, стварэння сістэмы навучання сял. дзяцей.
П.К.Бжастоўскі (гл. ў арт. Бжастоў-скія) прапанаваў камуніст. праект аб-шчыннай роўнасці пры карыстанні зямлёй i атрыманні прадукту вытворчасці. У сваім маёнтку Мерач ён скасаваў прыгоннае права, дараваў сялянам асабістую воль-насцы' перадаў кіраваннеўсімі справамі сял. абшчыне (гл. Паўлаўская рэспубліка).
Значнае гучаннеўтворахасветнікаў 18 ст. набыла праблема дысідэнтаў, г.зн. веруючых,якія не належалі да каталіцкага веравызнання i ў сувязі з гэтым былі значна абмежаваныя ў паліт. правах. У прыватнасці, ім забаранялася займаць дзярж. пасады. Адным з самых пасля-доўных абаронцаў правоў дысідэнтаў у Рэчы Паспалітай быў магілёўскі еггіскап Георгій Канісю'. Яго працаўабарону правоў дысідэнтаў была перакладзена на зах.-еўрап. мовы як узор талерантнасці.
Заканамерны працяг ідэалогія А. атры мала ў Канстытуцыі 3 мая 1791 (сял. пытанне, ураўнаванне ў правах католікаў i некатолікаў) i паўстанні 1794 (Паланецкі універсал). Асветнікі (Міхал Клеафас Агінскі) прапанавалі таксама ідэю адраджэння бел. дзяржаўнасці, страчанай у выніку падзелаў Рэчы Паспалітай.
Прысутнасць натэр. Беларусі распу-шчанага ў 1773 ва ўсім свеце ордэна езуітаў, ix навуч. устаноў з цэнтрам у Полацку, прыдалі бел. А. вельмі моцны антыклерыкальны характар. Цэнтрам асветніцкіх ідэй у Беларусі быў Віленскі ун-т, a цэнтрам клерыкальнай думкі была Полацкая езуіцкая акадэмія. Існаванне натэр. Беларусі двух процілеглыхтэарэт. навуч. устаноў прывяло да таго, што паміж імі пастаянна вялася ідэйна-тэарэт. палеміка на старонках перыяд. выданняў, у якой удзельнічалі найб. вядомыя прадстаўнікі А. Асветніцкая ідэалогія зрабіла вял. ўплыў на фарміраванне перадавой нац. грамадскай думкі.
Спіс выкарыстанай літаратуры:
Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.
У кожнай краіне, у кожнага народа А. мела свае асаблівасці i храналогію, адпаведныя ўзроўню сац.-эканам. развіц-ця грамадства i грамадскіх адносін. Найраней А. праявілася ў Галандыі, дзе ў 16 ст. перамагла першая ў свеце бурж. рэвалюцыя. У.Акоста, Г.Гроцый, Б.Спіноза (17 ст.) патрабавалі вызваліць навуку ад кантролю царквы. У Англіі пасля пера-могі бурж. рэвалюцыі 17 ст. прадстаўнікі А. Дж.Лок i А.Сміт, даказваючы неабход-насць панавання прыватнай уласнасці, канкурэнцыі, аховы правоў i свабод чалавекадалерантнасці, паклалі пачатак бурж. лібералізму. Найвышэйшай ступені развіцця А. дасягнула ў Францыі, асабліва напярэдадні Вял. Франц. бурж. рэвалю-цыі канца 18ст. П.Бейльвыступаўсупраць феад.-царкоўнай ідэалогіі; Вальтэр, які стаў сімвалам еўрап. А., патрабаваў адмены саслоўных прывілеяў,ускладаў надзеі рэфармавання грамадства на асветнага манарха; Ж.Ж.Русо абгрун-таваў права народных мас на рэвалюцыю; П.А.Гольбах, Ж.А.Ламетры, Д.Дзідро, К.А.Гельвецый проціпаставілі рэлігіі i ідэалізму матэрыялізм i атэізм. У Германіі А. ва ўмовах эканам. i паліт. адсталасці краіны ў 2-й пал. 18 ст. (Г.Э.Лесінг, Ф.Шылер, І.В.Гётэ) выступіла з ідэяй аб'яднання Германіі.УЗШАА. (Б.Франк-лін, Т.Пейн, Т.Джэферсан) стала ідэалогіяй барацьбы за незалежнасць паўн.-аме-рыканскіх калоній ад метраполіі. У слав. краінах А. найб. яскрава выявілася ў Польшчы (Г.Калантай, С.Сташыц) i было накіравана супраць феад.-арыстакр. i каталіцкай рэакцыі,усеўладдзя магнатаў. У Чэхіі яно разгортвалася ва ўмовах нац.-вызв. барацьбы супраць аўстрыйскага абсалютызму. У Сербіі i Балгарыі было ідэалогіяй, якая садзейнічала аб'яднанню грамадства ў барацьбе супрацьтурэцкага панавання. У Расіі А. (М.Ламаносаў, Дз.Фанвізін, М.Навікоў, А.Радзішчаў) мела антыпрыгонніцкі i рэв.-дэмакр. характар. На Украіне А. звязана з дзейнасцю Р.Скаварады.
Распаўсюджванне ідэй А. ў ВКЛ пачалося ў 2-й пал. 18—пач. 19 ст. Асветніцкая ідэалогія фарміравалася тут на мясц. сац.-эканам. i тэарэт. аснове, разам з тым была цесна звязана з асветніцкай думкай краін Зах. Еўропы, Польшчы i Расіі. Ідэйныя вытокі А. ў ВКЛ бяруць пачатак ад філас. i грамадска-паліт. думкі эпохі Адраджэння i Рэфар-мацыі, a таксама прац i дзейнасці пра-грэсіўных бел. мысліцеляў канца 17 — пач. 18 ст. КЛышчынскага, Сімяона Полацкага, І.Капіевіча. Значны ўплыў на распаўсюджванне ідэй А. ў ВКЛ зрабілі творы франц. i ням. мысліцеляў 18 ст. Тут была шырока вядома «Энцыклапедыя, або Тлумачальны слоўнік навук, мастацт-ваў i рамёстваў», якая выдавалася пад рэдакцыяй Д'АламбераіДзідроў1751— 80уПарыжы,атаксамапрацы Ш.Л.Ман-тэск'ё, Вальтэра, Ф.Кенэ, А.Р.Ж.Цюрго i інш. як на мове арыгінала, так i ў перакладзе на польск. мову, a таксама творы Лесінга, І.Г.Гердэра, У.Форстэра (апошні кароткі час працаваў праф. Віленскага ун-та). Для пашырэння ідэй А. шмат зрабіла Адукацыйная камісія. Яна ажыццявіла радыкальную рэформу школ ВКЛ, a таксама Віленскага ун-та ў духу перадавых ідэй асветнікаў 18 ст. Адукацыя набыла свецкі характар, выкладанне вызвалілася ад уплыву схаластыкі i тэалогіі, значная ўвага аддавалася вывучэнню прыродазнаўчых i фіз.-матэм. навук. Імкнучыся зрабіць свае ідэі здабыткам шырокіх дэмакр. слаёў грамадства, асветнікі звярталіся да сучаснікаў праз газеты i часопісы, якія пачалі з'яўляцца ў той час у ВКЛ, праз друкаваныя кнігі, якіх станавілася ўсё больш. Дзякуючы гэтаму ідэі А. набылі шырокае распаўсюджанне ў грамадстве, знайшлі глыбокае адлюстраванне ў філасофіі, грамадска-паліт. i пед. думцы, маст. л-ры.
Спецыфічнай рысай А. ў ВКЛ была яго арыентацыя на тэрміновае вырашэнне сял. праблемы. Асветнікі (М.Карповіч, Ю.К.Багуслаўскі, Р,.Пільхоўскі) выступалі з рэзкай крытыкай феад.-прыгонніцкіх адносін, патрабавалі паляпшэння стано-вішча прыгонныхсялян. Сярод асветнікаў асаблівай папулярнасцю карыстаўся фізіякратызм, прыхільнікі якога (У.Страй-ноўскі, І.Храптовіч, А. Тызенгаўз) выказ-валі розныя праекты скасавання прыгон-ніцтва, даказвалі неабходнасць капіталіс-тычнага (фермерскага) спосабу вядзення сельскай гаспадаркі, заснаванага на прыватнай уласнасці на зямлю i наёмнай працы. У працах Ю.Паўлікоўскага,І_Ялен-скага, Я .Ясінскага i i н ш. абгрунтоўвалася неабходнасць забяспечыць паліт. гарантыі асобе селяніна, стварэння сістэмы навучання сял. дзяцей.
П.К.Бжастоўскі (гл. ў арт. Бжастоў-скія) прапанаваў камуніст. праект аб-шчыннай роўнасці пры карыстанні зямлёй i атрыманні прадукту вытворчасці. У сваім маёнтку Мерач ён скасаваў прыгоннае права, дараваў сялянам асабістую воль-насцы' перадаў кіраваннеўсімі справамі сял. абшчыне (гл. Паўлаўская рэспубліка).
Значнае гучаннеўтворахасветнікаў 18 ст. набыла праблема дысідэнтаў, г.зн. веруючых,якія не належалі да каталіцкага веравызнання i ў сувязі з гэтым былі значна абмежаваныя ў паліт. правах. У прыватнасці, ім забаранялася займаць дзярж. пасады. Адным з самых пасля-доўных абаронцаў правоў дысідэнтаў у Рэчы Паспалітай быў магілёўскі еггіскап Георгій Канісю'. Яго працаўабарону правоў дысідэнтаў была перакладзена на зах.-еўрап. мовы як узор талерантнасці.
Заканамерны працяг ідэалогія А. атры мала ў Канстытуцыі 3 мая 1791 (сял. пытанне, ураўнаванне ў правах католікаў i некатолікаў) i паўстанні 1794 (Паланецкі універсал). Асветнікі (Міхал Клеафас Агінскі) прапанавалі таксама ідэю адраджэння бел. дзяржаўнасці, страчанай у выніку падзелаў Рэчы Паспалітай.
Прысутнасць натэр. Беларусі распу-шчанага ў 1773 ва ўсім свеце ордэна езуітаў, ix навуч. устаноў з цэнтрам у Полацку, прыдалі бел. А. вельмі моцны антыклерыкальны характар. Цэнтрам асветніцкіх ідэй у Беларусі быў Віленскі ун-т, a цэнтрам клерыкальнай думкі была Полацкая езуіцкая акадэмія. Існаванне натэр. Беларусі двух процілеглыхтэарэт. навуч. устаноў прывяло да таго, што паміж імі пастаянна вялася ідэйна-тэарэт. палеміка на старонках перыяд. выданняў, у якой удзельнічалі найб. вядомыя прадстаўнікі А. Асветніцкая ідэалогія зрабіла вял. ўплыў на фарміраванне перадавой нац. грамадскай думкі.
Спіс выкарыстанай літаратуры:
Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.
Опубликовано 12 декабря 2010 года
Новые статьи на library.by:
БЕЛАРУСЬ:
Комментируем публикацию: Асветніцтва Ў ВКЛ
подняться наверх ↑
ССЫЛКИ ДЛЯ СПИСКА ЛИТЕРАТУРЫ
По стандарту ВАК Республики Беларусь
Стандарт используется в белорусских учебных заведениях различного типа.
По ГОСТу Российской Федерации
Для образовательных и научно-исследовательских учреждений РФ
Прямой URL на данную страницу для блога или сайта
Предполагаемый источник
Полностью готовые для научного цитирования ссылки. Вставьте их в статью, исследование, реферат, курсой или дипломный проект, чтобы сослаться на данную публикацию №1292148152 в базе LIBRARY.BY.
подняться наверх ↑
ПАРТНЁРЫ БИБЛИОТЕКИ рекомендуем!
подняться наверх ↑
ОБРАТНО В РУБРИКУ?
Уважаемый читатель! Подписывайтесь на LIBRARY.BY в VKновости, VKтрансляция и Одноклассниках, чтобы быстро узнавать о событиях онлайн библиотеки.
Добавить статью
Обнародовать свои произведения
Редактировать работы
Для действующих авторов
Зарегистрироваться
Доступ к модулю публикаций