Праваслаўная царква ў ВКЛ (БЕЛАРУСЬ)

Library.BY

Хрысціянства ў яго ўсх. форме (з 1054 праваслаўе) уведзена на бел. землях у канцы 10 ст. як дзярж. рэлігія. Большасць даслед-чыкаў схіляецца да думкі, што заснаванне Полацкай правасл. епархіі - першай на тэр. Беларусі - адбы-лося ў 992. Гэта традыцыйна лічыцца пачаткам тут гісторыі правасл. царквы. У перыяд Кіеўскай Русі вызначыліся асн. сферы дзейнасці правасл. царк-вы, узнікла буйное царк. землеўладанне, сфармі-равалася епархіяльная структура, з'явіліся манас-тыры. Полацкая, Тураўская правасл. епархіі і інш., у склад якіх у розныя гады ўваходзілі бел. землі, былі падпарадкаваны Кіеўскай праваслаўнай міт-раполіі. Апошняя ў царк.-кананічных адносінах падначальвалася Канстанцінопальскаму патрыяр-хату. Цэнтрамі хрысціянізацыі былі гарады. У сель-скай мясцовасці поўная хрысціянізацыя адбылася к канцу 12-пач. 13 ст. (некат. даследчыкі адносяць канецгэтага працэсуда 2-й пал. 13 і наватда 14 ст.). У1303 у Галіцка-Валынскім княстве створана Галіц-кая праваслаўная мітраполія (існавала з пера-пынкамі да канца 14 ст.). 31316 у ВКЛ узнікла неза-лежная ад Кіеўскай мітраполіі (з пач. 14 ст. яе цэнтр у Маскве) Літоўская мітраполія. Да сярэдзіны 15 ст. Канстанцінопальскі патрыярхат, які не жадаў канчатковага падзелу правасл. царквы ВКЛ і Вял. княства Маскоўскага, прызначаў мітрапалітаўу Новагародак нерэгулярна, нягледзячы на просьбы вял. князёў ВКЛ. Пасля смерці першага літ.-новагародскага мітрапаліта Феафіла (1330) новы мітрапаліт не быў пастаўлены, епархіі ў ВКЛ вярнуліся пад уладу мітрапаліта кіеўскага ў Маскве. У1354 у ВКЛ прызначаны мітрапаліт Раман, якому падпарадкоўваліся 7 епархій натэр. ВКЛ і галіцка-валынскіх землях: Турава-Пінская, Полацкая, Галіцкая,Уладзіміра-Валынская, Луцкая, Холмская, Перамышльская. Пасля смерці Рамана (1362) патрыярх канстанцінопальскі аднавіў адзінства мітраполіі Русі. У 1415 па ініцыятыве вял. князя Вітаўта Новагародскі сабор абвясціў незалежнасць правасл. царквы ВКЛ ад Кіеўскай мітраполіі ў Маскве і Канстанцінопальскага патрыярхата. Аднак у 1420 літ.-новагародскі мітрапаліт Грыгорый Цамблак, не атрымаўшы прызнання ў правасл. свеце, страціў падтрымку Вітаўта; кіраўніком правасл. царквы ў ВКЛ пасля яго смерці прызнаны кіеўскі мітрапаліт (у Маскве) Фоцій. У1458 правасл. царква ў ВКЛ і Вял. княстве Маскоўскім канчаткова падзяліліся на 2 неза-лежныя адна ад адной мітраполіі: Кіеўскую з цэнтрам ў Новагародку (у 1472 мітрапаліт Грыгорый Балгарын атрымаў кананічнае прызнанне канстанцінопальскага патрыярха) і Маскоўскую (стала так афіцыйна наз. з 1459), а 12 мітрапалітаў правасл. царквы ў ВКЛ мелі тытул міт-рапаліт кіеўскі, галіцкі і ўсяе Русі.

На працягу стагоддзяў правасл. царква адыгрывала значную ролю ў культ. і грамадскім жыцці ВКЛ: развіцці школьніцтва, пашырэнні кніжнай навукі і пісьменства, вядзенні судаводства (справы, звязаныя з парушэннем царк. канонаў); духоўныя асобы часта выступалі да-радцамі князё'ў. У сярэдзіне 16 ст. ў Вільні было 17 цэркваў, у Нова-гародку - 10, у Берасці і Полацку - па 9, у Віцебску - 7, у Гародні і Слоніме - па 6, у Магілёве, Клецку і Слуцку - па 5. У 15-16 ст., калі вял. князі ВКЛ сталі актыўна спрыяць каталіцкай канфесіі, правасл. царква і правасл. свецкая знаць павялі барацьбу за свае правы. Яны дамагліся ад Ягайлы выдання прывілея 1432, які ўраўноўваў правасл. феадалаўу правах з католікамі і т.ч. аслабляўдыскрымінацыйны Гарадзельскі прывілей 1413. Прывілеем 1434 вял. кн. Жыгімонта Кейстутавіча «руская» знаць дамаглася саслоўнай роўнасці з католікамі, але па-ранейшаму абмяжоўвалася ў кіраванні дзяр-жавай. Вял. кн. Жыгімонт Аўгуст Віленскім прывілеем 1563 адмяніў Гарадзельскі пры-вілей і ў 1568 пацвердзіў гэта. Асн. палажэнні аб верацярпімасці да праваслаўных зафіксаваны ў акце Варшаўскай канфедэрацыі1573, які перанесены ўСтатут Вялікага княства Літоўскага 1588. У 1592 прынята каралеўская грамата аб тым, каб свецкія ўлады не ўмешваліся ў справы правасл. царквы. Асобнымі каралеўскімі граматамі ў 1592 зацверджаны правасл. брацтвы ў Менску і Берасці. У выніку Берасцейскай уніі 1596 правасл. царква апынулася ў цяжкім становішчы: большасць епіскапаў на чале з мітрапалітам Міхаілам Рагозам перайшла ва уніяцтва. Пачалося змаганне з уніятамі за храмы і манастыры. Спачатку праваслаўныя аб'ядноўваліся для сумеснай барацьбы разам з пратэстантамі, потым звярталіся за дапамогай да Масквы і ўсх. патрыярхаў, падавалі скаргі ў сойм і Трыбунал ВКЛ. У 1620 Украіну наведаў іерусалімскі патрыярх Феафан, які прызначыў правасл. кіеўскім мітрапалітам Іова Барэцкага і епіскапаў на епархіі, але кароль Жыгімонт III не дапусціў іх да кафедраў. Пасля падаўлення Віцеб-скага паўстання 1623, выкліканага дзеяннямі полацкага уніяцкага архіепіскапа Іасафата Кунцэвіча, становішча правасл. царквы пагоршылася, спроба правесці ў 1629 прымі-рэнчы з'езд праваслаўных і уніятаў не мела поспеху. У 1632, каб супакоіць правасл. казацтва Украіны і пазбегнуць паўстанняў з яго боку, кароль Уладзіслаў IV абвясціў пра стварэнне 3 новых правасл. епархій: Луцкай, Перамышльскай і Магілёўскай. Мітра-палітам кіеўскім быў прызначаны Пётр Магіла, пры якім адбывалася пэўнае адраджэнне правасл. царквы. У 1650 кароль Ян II Казімір вымушаны быў абвясціць пра поўную свабоду для вызнання і культу правасл. царквы. У1685 правасл. царква Рэчы Паспалітай была падпарадкавана Маскоўскаму пат-рыярхату. Урад Рэчы Паспалітай разглядаў гэта як парушэнне свайго суверэнітэту, та-му зноў пачаўуціск праваслаўных з мэтай далучэння іх да уніі. У18 ст. рабіліся спро-бы перадаць Бел. праваслаўную епархію полацкаму уніяцкаму епіскапу. Упартую барацьбу за захаванне правасл. царквы ў 2-й пал. 18 ст. вёў беларускі епіскап Ге-оргій Каніскі. У1768 пад націскам замеж-ных дзяржаў, у т.л. Расіі, сойм Рэчы Пас-палітай згадзіўся ўраўнаваць правы дысі-дэнтаў (пратэстантаў і праваслаўных) з католікамі. Аднак карэнныя змены ў ста-новішчы правасл. царквы адбыліся толькі пасля далучэння зямель усх. Беларусі ў 1772 да Рас. імперыі, дзе праваслаўе было дзярж. рэлігіяй. Каб паз-бегнуць новых падзелаў, урад Рэчы Паспалітай імкнуўся стварыць у краіне незалежную ад Расіі правасл. царкву, дзеля чаго была склі-кана Пінская кангрэгацыя 1791, аднак яе пастановы не былі выкананы. У гэты час на тэр. ВКЛ заставалася толькі 50 правасл. прыходаў, а ўсяго ў Рэчы Паспалітай каля 300 (300 тыс. прыхаджан). Пасля далу-чэння тэр. ВКЛ да Расіі тут пачала ажыццяўляцца палітыка уніфікацыі царк. структуры і паступовага замацавання правасл. царквы як пану-ючай.

У 2-й пал. 17 ст. ў выніку расколу Рускай правасл. царквы ўзнікла рэліг. плынь - стараабрадніцтва. Яе прыхільнікі - стараабраднікі (ста-раверы) - адмовіліся прызнаць царк. рэформы патрыярха Нікана і захоўвалі старую абраднасць. Яны падзяляліся на 2 буйныя гал. галіны - папоўцаў і беспапоўцаў. Першыя стаяць бліжэй да афіц. правасл. царквы, у іх ёсць свае святары і епіскапы,у 1846 яны стварылі Белакрыніцкую іерархію на чале з мітрапалітам. Больш радыкальныя беспапоўцы ўвогуле адмовіліся ад інстытута свяшчэнства (адсюль назва). Афіцыйную правасл. царкву яны лічаць ератычнай, якая тра-піла пад уладу антыхрыста. Кожная з гэтых галін падзяляецца на сагласы: у папоўстве - аўстрыйскі (Белакрыніцкая іерархія), веткаўскі, дыяканаўскі, епіфанеўскі і інш.; у беспапоўстве - паморскі, федасе-еўскі, філіпаўскі (спальшчыкі або марэльшчыкі), нетаўскі (спасаўскі), пастухоўскі (адамантавы) і інш. Прычынамі рознагалосся паміж імі сталі спрэчкі па пытаннях культу і адносінах да ўлад. Акрамя падзелу на сагласы існуе падзел на толкі. У ВКЛ старааб-раднікі сталі перасяляцца ў 1650-я г. з Памор'я і Ноўгарада. Беспапоўцы (паморцы, федасееўцы, з 1760-х г. філіпаўцы) аселі пераважна на паўн. землях: у Дынабургу, Бра-славе, Лепелі, Полацку, Себежы, Сянно, Веліжы, Віцебску, Копысі. У сваіх службах бес-папоўцы ў асноўным адмаўляліся маліцца за цара, не будавалі вял. і багатых храмаў, часта пераязджалі з месца на месца, што не давала магчымасці весці іх дакладны ўлік, былі больш адасобленымі і замкнёнымі. Папоўцы (і невял. колькасць паморцаўі феда-сееўцаў) пасяліліся на ПдУ ВКЛ - Магілёве, Чэрыкаве, Ветцы, Гомелі. Папоўцамі былі пераважна заможныя сяляне, рамеснікі, купцы. Найб. пасяленнем папоўцаў (і ўвогуле стараабраднікаў) было мяст. Ветка, вакол якога ў хуткім часе вырасла 14 слабод. У 2-й чвэрці 18 ст. ў Ветцы і слабодах было каля 40 тыс. жыхароў. На Гомельшчыне дзейнічалі ўплывовыя манастыры і скіты,якія адыгрывалі ролю манастыроў: Абрамаўскі, Веткаўскі, Іаасафаўскі, Пыханскі, Тырлаўскі мужчынскія манастыры, жаночы манастыр пры Спа-савай слабадзе каля Гомеля, скіты каля вёсак Агародня-Гомельская і Чыстыя Лужы. У 1735 і 1764 рас. войскі двойчы ажыццяўлялі т.зв. «выганкі» з Веткі і слабод; Ветку палілі, захопленых высялялі ў Сібір. Частка стараабраднікаў веткаўскага сагласу здолела ўцячы, пасяліўшыся ў Віцебску, Лепелі, Полацку і іх ваколіцах, каля Бабруйска і Бары-сава. У канцы 18 ст. па ініцыятыве царскіх улад узнікла новая плынь - адзінаверства, якое было ўмоўным аб'яднаннем стараабраднікаў з правасл. царквой: у імя саюзу з царквой стараверы прымалі ад яе законнае свяшчэнства, а царква дазваляла ім мець старыя абрады і кнігі. У 1794 пабудавана першая адзінаверская царква ў Гомелі на Спасавай слабадзе. На пач. 19 ст. стараабраднікаў на Беларусі было амаль удвая менш, чым перад выганкай 1764.

Спіс выкарыстанай літаратуры:

Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.

Пн	Вт	Ср	Чт	Пт	Сб	Вс
01	02	03	04	05	06	07
08	09	10	11	12	13	14
15	16	17	18	19	20	21
22	23	24	25	26	27	28
29	30	31

Праваслаўная царква ў ВКЛ

NEW БЕЛАРУСЬ

Меню для авторов

Добавить статью

Редактировать работы

Зарегистрироваться

Полезные ссылки

Искать похожие?

Скачать мультимедию?

ССЫЛКИ ДЛЯ СПИСКА ЛИТЕРАТУРЫ

По стандарту ВАК Республики Беларусь

По ГОСТу Российской Федерации

URL для сайта, блога (постоянный обратный адрес данной страницы)

Найденный поисковым роботом оригинал

ПАРТНЁРЫ БИБЛИОТЕКИ рекомендуем!

ОБРАТНО В РУБРИКУ?

БЕЛАРУСЬ НА LIBRARY.BY