Валочная памера ў ВКЛ

Валочная памера, аграрная рэформа ў ВКЛ у 16—1-й пал. 17 ст., комплекс эканам., сац. i тэхн. мерапрыемстваў па ўдасканаленні сістэмы землекарыстання i абкладання сялян феад. павіннасцямі. Праводзілася з мэтай павелічэння даходаў феадалаў. У яе аснове — абмер зямлі на валокі i ўвядзенне ix у якасці гал. адзінак абкладання сялян павіннас-цямі. Рэформа выклікана крызісам ранейшай сістэмы абкладання. Адзінкі абкладання, што гістарычна склаліся ў выглядзе зямлі, службы, дворышча i жэрабя, істотна адрозніваліся паміж сабой па наяўнасці вытв. рэсурсаў, асабліва зямельных, колькасці дымоў — сял. гаспадарак, якія складалі адну адзінку абкладання. Перадумовай В. п. былі спрыяльныя для феадалаў эканам. i паліт. фактары: адносна высокі ўзровень развіцця прадукц. сіл, рост попыту на с.-г. прадукцыю, у т. л. на збожжа, на ўнутр. i асабліва знешнім рынках, паную-чае становішча феадалаў i бяспраўе прыгонных сялян. Задачы В.п. ў гаспадарскіх уладаннях найб. поўна сфарму-ляваны ва «Уставе на валокі» 1557 i дапаўненнях да яе 1558. Звесткі аб пра-вядзенні i выніках В.п. ёсцьу «Рэестрах памеры валочнай» (захаваліся часткова).

В. п. суправаджалася значнымі сац. пераўтварэннямі. Праверка правоў на зямлю спрыяла поўнаму аддзяленню п ры вілея ва н ых сасл оўяў ад ся ля н. Скл аўся выразны падзел сялян паводле характару ix галоўных павіннасцей на 3 асн. катэго-рыі: асадныя сяляне, цяглыя сяляне, ся-ляне-слугі. Чэлядзь нявольная ў гаспадар-скіх уладаннях была надзелена невял. зямельнымі ўчасткамі i ператворана ў агароднікаў. Былі ўтвораны гаспадарча-тэр. адзінкі — войтаўствы на чале з войтамі. «Устава на валокі» 1557 адносі-лася толькі да дзярж. уладанняў, аднак у сваіхуладаннях В. п. феадалы звычайна праводзілі паводле інструкцый, блізкіх да яе. У ix маёнтках нормы павіннасцей з валокі звычайна перавышалі адпаведныя нормы «Уставы на валокі».

У 1530-я г. В.п. першай пачала ажыц-цяўляць на сваіх землях жонка караля вял. князя літоўскага i караля польскага Жыгімонта I Бона, за ёю — яе сын вял. князь літоўскі i кароль польскі Жыгімонт II Аўгуст i некаторыя, пераважна буйныя, феадалы ў зах. землях ВКЛ. У ходзе В.п. ў гаспадарскіх уладаннях быў выкананы значны аб'ём землеўпарадкавальных работ, ліквідавана цераспалосіца шляхам абмену зямлі. Зведзеныя ў адзін кавалак (абруб), сял. землі былі падзелены на валокі, вызначана якасць глебы (добрая, сярэдняя, кепская i да т.п.). Сялянскія сялібы былі перанесены на сярэднія палі, хаты размешчаны па адным баку вуліцы, гасп. будынкі — па другім. Устаноўлена новая сістэма відаўі норм павіннасцей з валокі ў адпаведнасці з якасцю глебы. Частка натуральнай даніны i павіннасцей была заменена на грашовыя выплаты. Адну валоку звычайна бралі 2 сям'і асадных або цяглых сялян. Іншыя ўгоддзі, як i раней, заставаліся ў агульным уладанні i карыстанні сельскіх абшчын.

У 1560 на аснове спец. уставы была праведзена рэформа сістэмы земле-карыстання i абкладання феад. павіннас-цямі гаспадарскіх сяпян-даннікаў у па-дняпроўскіх валаснях. У якасці асн. адзінкі абкладання была ўведзена служба — надзел ворыва плошчай з валоку. Пры гэтым памеры надзелу, якасць глебы найчасцей вызначаліся без інструментальнага вымярэння, прыблізна. Улічвала-ся таксама наяўнасць, колькасць i якасць іншыхугоддзяу, што знаходзіліся ў карыс-танні сельскіх абшчын. На час правя-дзення В. п.тутяшчэнеіснавала паншчы-ны i сяляне плацілі за карыстанне зямлёю пераважна грашыма i збожжам у памерах, вызначаных рэвізорамі. У дзярж. валасцях усх. Беларусі В. п. праведзена ў канцы 16—1-й пал. 17 ст. У1569 з мэтай паве-лічэння дзярж. скарбу паводле «навукі» (інструкцыі) пачалася новая рэвізія стану гаспадарскіх уладанняў. Такія рэвізіі неаднаразова праводзіліся i пазней.

В.п. выклікала масаваесупраціўленне сялян, якія пратэставалі супраць высокіх норм абкладання i пераводу ix у катэго-рыю цяглых падданых. Асн. формай супраціўлення была адмова прымаць валокі паводле вызначаных павіннасцей. Некат. сяляне ўцякалі ў маёнткі іншых феадалаў. Пратэстсялян феадалы гасілі не толькі рознымі ўступкамі, але i грубым прымусам. У выніку В. п. значна ўзмацні-лася феад. эксплуатацыя сялян, найперш за кошт павелічэння норм павіннасцей. Нармалізацыя відаўі норм зямельнай рэнты ў значнай ступені уніфікавала эксплуа-тацыю. Гэта прывялодадалейшагаўзмац-нення рэжыму прыгоннага права ў ВКЛ. В.п. была адным з найважнейшых этапаў у працэсе развіцця сістэмы феад. эксплуа-тацыі сялянства, на стагоддзі вызначыла істотныя рысы аграрнага ладу ў ВКЛ.

Спіс выкарыстанай літаратуры:

Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.