«Беларусь у эпоху феадалізму»

«Беларусь у эпоху феадалізму» («Белоруссмя в эпоху феодалнзма»), зборнік дакументаў i матэрыялаў па гісторыі Беларусі ад стараж. часоў да 1861. Падрыхтаваны Ін-там гісторыі АН БССР i Архіўным упраўленнем пры СМ БССР. Выдадзены ў 4 тамах у Мінску (т. 1, 1959; т. 2,1960; т. 3,1961; т. 4, 1979). 1-ы том (ад стараж. часоў да сярэдзіны 17 ст.) уключае 3 раздзелы. Матэрыялы 1-га раздзела тычацца найб. ранняга перыяду гісторыі Беларусі,які знайшоў адлюстраваннеў пісьмовых крыніцах 6— 1-й пал. 12 ст. Асвятляюцца працэсы

распаду першабытнаабшчыннага ладу, развіццё феад. адносін, узнікненне і пераўтварэнне гарадоўу значныя цэнтры эканам. i паліт. жыцця. 2-і раздзел змяшчае дакументы перыяду феад. раздробленасці i ўтварэння ВКЛ. Значная частка наратыўных матэрыялаўапісвае міжусобную барацьбу князёў, войны супраць ням. рыцараў, літ., рус. i польсю'х феадалаў, полаўцаў, татараў, развіццё гандлю з Рыгай, Готландам, дыпламат. і паліт. адносін з Польшчай; рус. княствамі, Прыбалтыкай. 3-і раздзел прысвечаны сац.-эканам. развіццю бел. зямель у складзе ВКЛ (15—1-я пал. 17 ст.), царкве i этнарэлігійным супярэчнасцям.

2-і том (сярэдзіна 17 ст.—18 ст.) уключае 3 раздзелы. 1-ы раздзел «Вызва-ленчая вайна беларускага народа. Барацьба заўз'яднанне Беларусі з Рускай дзяржавай у сярэдзіне 17 ст.». У 2-м раздзеле характарызуюцца сац.-эканам. становішча розных слаёў насельніцтва, феад. i сял. гаспадарка, мануфактура, промыслы, гандаль. Асобны матэрыял асвятляе паліт. i нац.-рэліг. (пераважна антыкаталіцкія) рухі. 3-і раздзел прысве-чаны гісторыі культуры Беларусі i храна-лагічна (16—18 ст.) выходзіць за межы зборніка (летапісныя звеакі, фрагменты з мемуараў Ф. Еўлашоўскага, «Дыярыуша» А.Філіповіча, выданняў Ф.Скарыны, В.Цяпінскага, граматы аб заснаванні школ, брацтваў, шпіталяў, шматлікія дакументы адносна дзярж. мовы i інш.).

3-і том (канец 18— 1-я пал. 19 ст.) уключае 2 раздзелы. У 1-м раздзеле «Уз'яднанне Беларусі з Расіяй i яе развіццё ў першыя гады пасля ўз'яд-нання» змешчаны дакументы, якія асвят-ляюць паліт. i эканам. становішча Бела-русі ў часы падзелаў Рэчы Паспалітай i ў пач. 19 ст.; сац.-класавую палітыку Pac. імперыі, змены ў судовай сістэме, дзярж. кіраванні, гасп. развіцці. Прадстаўлены спісы маёнткаў, дараваных вярх. уладай мясцовым i рус. землеўласнікам, указы адносна дваранскіх выбараў, статуса купецкага i мяшчанскага саслоўяў, ману-фактур, падаткаў, удзелу жыхароў Бела-русіўвыбарахдэпутатаўдля выпрацоўкі праекта новага Улажэння (1773) i інш. У 2-м раздзеле сабраны дакументы i матэрыялы пра эканам. развіццё Беларусі ў перадрэформенны перыяд, у 1813— 60 (сельская гаспадарка, прам-сць, гандаль, гарады, насельніцтва i па-віннасці).

4-ы том (1-я пал. 19 ст.) тэматычна і храналагічна працягвае i дапаўняе т. 3. Уключае 5 раздзелаў: 1-ы прысвечаны вайне 1812 (прыводзяцца некаторыя новыя звесткі пра ход ваен. дзеянняў, разарэнне насельніцтва, гарадоў, вёсак); 2-і асвятляе палітыку царскіх улад на Беларусі ў 1-й пал. 19 ст.; 3-і — становішча сялянства i сял. рухі; 4-ы — нац.-вызв. рух у яго сувязі з польскімі i рус. рэвалюцыянерамі-дэмакратамі (значная частка дакументаў тычыцца паўстання 1830—31, грамадска-паліт. рухаўу гады рэвалюцый 1848—49 у Зах. Еўропе). У 5-м раздзеле прадстаўлены дакументы i матэрыялы па п'сторыі школ, бібліятэк, выдавецкай справы, асвятля-юцца рэформы i пераўтварэнні ў сістэме нар. адукацыі (у т. л. «Статут навучальных устаноў, падначаленых універсітэтам», 1804), упл ыў этнака нфесія нал ьн ых, са ц. i паліт. фактараў на гісторыка-культ. працэс. Зборнік насычаны статыстычнымі табліцамі, губернатарскімі справаздачамі, канцылярскімі ведамасцямі, тапагра-фічнымі апісаннямі i інш. Большасць дакументаў апублікавана на рус. i ста-раж.-бел. мовах, некаторыя акты — у перакладах з польскай i лац. моў. У канцы тамоў дадзены спісы апублікаваных дакументаў, прадметна-тэматычныя i геагр. паказальнікі. Значная частка матэрыялаў (асабліва за 17—19 ст.) алублікавана па архіўных крыніцах. Зборнік з'яўляецца найб. значным з дакументальных шматтомных выданняў, прысвечаных феад. перыяду гісторыі Беларугі, якія ўбачылі свету 1950—70-я г. У ін выкарыстаны многія новыя кры-ніцы, выяўленыя ў архівах Масквы (Pac. дзярж. архіўстараж. актаў,Дзярж. архіў Pac. Федэрацыі), Пецярбурга (Pac. дзярж. гіст. архіў), Вільнюса (Дзярж. гіст. архіў Літвы), Мінска (Нац. архіў Рэспублікі Беларусь) i інш. Да недахопаў выдання адносіцца адсутнасць арыгінальных тэкстаў некаторых актаў i дакументаў; наўнутр. перыядызацыі асобных раздзе-лаў адмоўна адбіліся дагматычныя канцэптуальныя схемы афіцыйнай бел. i рус. гістарыяграфіі.

Спіс выкарыстанай літаратуры:

Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.