Дакументы па ваеннай гісторыі і публічна-прававыя акты канца 16-18 ст у ВКЛ

Асн. крыніцы па ваеннай гісторыі ВКЛ шырока выкарыстоўваюцца ў серыйным выданні Studia i materiały do historii wojskowości. Wrocław etc. (выйшла больш за 30 т.) i ў асобных ваенна-гіст. даследаваннях i публікацыях. Дакументальныя i наратыўныя крыніцы сведчаць аб значным укладзе,які зрабілі паліт. i ваенныя дзеячы ВКЛ (Хадкевічы, Радзівілы, Сапегі, Пацы, Слушкі i інш.) у развіццё ваен. мастацтва, распрацоўку стратэгічных i аператыўных планаў, рэформы вайсковай справы на прафесійных асновах. Яны актыўна ўдзельнічалі ў рас-працоўцы заканадаўчых актаў, міжнар. трактатаў i дагавораў. Аўтарам адной з першых рэдакцый вайсковых статутаў быў гетман ВКЛ Р.Хад-кевіч, заснавальнік [надрукаваны ў «Хроніцы» А.Гваны'ні (Кракаў, 1611)]. Зводы вайсковыхстатутаўбыліапублікаваны пазней: Artykuły woienne, powagą Rzeczy-Pospolitey, Królów Polskich y Hetmanów W. X. Litt. rożnymi czasy ustanowione... Nieśwież, 1755. Найбольш поўнае выданне з каментарыямі С.Кутшэбы: Polskie ustawy i artykuły wojskowe od XV do XVIII w. / Wyd. S.Kutrzeba. Kraków, 1937. Ca шляхты або набілітаванай была большасць аўтараў арыгінальных або перакладных, кампіляцыйных прац, прысвечаных ваен. паходам, дзейнасці ваявод, гетманаў ВКЛ, інш. службовых асоб (А.Рымша, Я.Радван, П.Бойе, Ш.Шлёнскі, Ь.Каяловіч), актуальным i перспектыўным сферам ваен. мастацтва, абарончага дойлідства (Н..Семяновіч). Працы матэматыка, картографа ВКЛ 17 ст. Ю.Нарановіча-Наронскага засталіся ў рукапісах. У перакладзе К.Нарбута ў Вільні ў 1771 была надрукавана «Nauka żołnierska króla pruskiego dla jego generałów dana...»

Поруч з асноўнымі дзярж. дакументамі, эдыктамі, канстытуцыямі, універсаламі, соймавымі пастановамі значную групу крыніц складалі акты, якія рэгламентавалі дзейнасць афіцыйныхустаноў, органаў rap. самакі-равання,ураднікаў - канцлера, гетманаў, ваявод, падскарбіяўі інш. Большасцьдакумен-тальных крыніц 17-18 ст. асвятляе розныя аспекты сац.-класавай структуры, сац. адносін, становішча розных пластоў насельніцтва (Копысскмй З.Ю. кісточннковеденме аграрной нсторнм Белорусснн. Мн., 1978; Мелешко В.М. Нсточннкн по соцйэльно-экономнческому положенмю крестьян Белоруссмн во второй половнне XVII—XVIII вв. / Acta Baltico-Slavica. Wrocław etc, 1979. T. 12; Lietuvos valstiećiit ir miesteleną ginćai su dvarą valdytojais / Sudarć K.Jablonskis. Vilnius, 1959-61. D. 1-2). Ледзьве закрануты даследаваннямі разнастайныя надзвычай аб'ёмныя матэрыялы земскіх, гродскіх, капту-ровых, падкаморскіх, камісарскіх, магдэбургскіх i інш. судовых інаанцый 17-18 ст. (гл. Центральный государственный мстормческнй архнв БССР в Мннске: Путеводмтель. Мн., 1974. С. 9-22), a таксама звычайныя сац.-эканам. дакументы бягучага справаводства: эканам. інструкцыі, уставы дзяржаўцам, адміністратарам маёнткаў, інвентары, люстрацыі, вопісы эканомій, царк. уладанняў, лакацыйныя i гандлёвыя прывілеі, чалабітныя сялян, мяшчан, шляхты, тастаменты i інш. (Козловскмй П.Г., Чепко В.В. Ннвентарн м хозяйст-венные документы магнатскнх владеннй Белорусснм XVI—XVIII вв. н мнвентарм помеіцмчьмх мменмй первой половмны XIX в. как нсторнческмй нсточннк // Ежегодннк по аграрной мстормм Восточной Европы, 1962. Мн., 1964; Мнвентарм магнатскнх владенмй Белоруссмм XVII—XVIII вв.: Владенме Сморгонь/ Сост. П.Г.Козловскнй, Е.П.Шлоссберг, Е.Л.Бравер. Мн., 1977; кінвентарм магнатскмх владенмй Белоруссмм XVII—XVIII вв.: Владенме Тммковмчм. Мн.( 1982; Lietuvos inventoriai XVII a. / Sudare K. Jablonskis, M.Jućas. Vilnius, 1962; Голубев В.Ф. Мсточнмкм no землевладеншо крестьян Белорусспп в XVI-XVIII вв. // Весці АН БССР. Cep. гуманіт. навук. 1987. № 6; Abramavićius V. Feodalinią żemes valdą Lietuvoje inventorią apraśymas. Vilnius, 1963). 3 канца 16-17 ст. дайшлі да нас першыя каралеўскія i велікакняжацкія прывілеі на ардынацыі, асобныя скарбовыя, цэхавыя, мытныя, магістрацкія, прыходна-расходныя i інш. кнігі або адпаведныя комплексы дакументаў (Ордпнацмя королевскмх пуіц в лесннчествах бывшего Велякого княжества Лмтовского. Внльна, 1871; Пнсцовая кнмга Гродненской экономмм... Ч. 2. Вмльна, 1882; Лаппо Й.М. Опмсанме Полоцкмх владычных, монас-тырскнх м церковных земель ревмзорамм 1580 г. М., 1907; Rachunki podskarbstwa litewskiego 1648-1652. Wilno, 1855). У17-18 ст. з'явіліся першыя друкаваныя апісанні дваровай гаспадаркі, рамёстваў, промыслаў (Opisanie gospodarstwa pszczołowego na Szczorsach sporządzone roku 1785. Warszawa, 1785; Rundstein J. Cztery księgi bartne nowogrodzkie z XVII-go i XVIII-go wieku. Warszawa, 1928).

Буйнейшым мерапрыемствам сац.-эканам. палі-тыкі ВКЛ сталі рэестры (тарыфы) падымнага па-датку, уведзенага ў дзярж. практыку згодна з паста-новай Варшаўскага сойма 1649. Рэестры падым-нага - важныя крыніцы для вызначэння структуры зямельнай уласнасці, для гіст.-дэмаграфічных, сац.-эканам., геаграфічных, генеалагічных i інш. дасле-даванняў - апублікаваны толькі часткова (Lule-wicz Н., Sienkiewicz W. Rejestry podatkowe Wielkiego Księstwa Litewskiego z lat 1637-1717 // Przegląd historyczny. 1981. Z. 1; Morzy J. Kryzys demograficzny na Litwie i Białorusi w II połowie XVII wieku. Poznań, 1965; Wykaz podatku podymnego powiatu Wołkowyskiego z r. 1690 / Wyd. S. Krakowski. Wilno, 1939; Metryka Litewska: Rejestry podymnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Województwo Wileńskie 1690 r. / Oprać. A. Rachuba. Warszawa, 1989). Пераважна ў рукапісах вядомы тарыфы 18 ст. Уключаюць спісы зямельных уладанняў, rap. населеных пунктаў з пазначэннем колькасці двароў (дымоў) i памераў дзярж. падатку. У1790 быў складзены тарыф ВКЛ, які абагульняў звесткі павятовых рэестраў (характарыстыку тарыфаў 18 ст. гл.: Коз-ловскнй П.Г. Землевладенме м землепользованне в Белорусснп в ХУІІІ-первой половмне XIX в. Мн., 1982. С. 53-59; Труска Л.С. Перепмсм дымов конца XVIII века в Лмтве // Матермалы межреспублмканской научной конференцнй no мсточннковеденшо н нсторнографмн народов прмбалтмйскмх республмк Союза ССР: Нсточннковеденме. Вмльнюс, 1978; Jasas R., Truska L. Lietuvos Didżiosios Kunigaikśtystes gyventoji4 suraśymas 1790 m. Vilnius, 1972). Матэрыялы 5-й расійскай рэвізіі сярэдзіны 18 ст. i 1790-х гадоў, якія ўпершыню ахапілі Літву i Беларусь, у спалучэнні з тарыфамі падымнага дазваляюць даследаваць дэмаграфічную сітуацыю, колькасць насельніцтва (па ваяводствах i па-ветах), палавуюi сац. структуры сялянства i інш. [Королева Е.Г. Чнсленность м структура сельского населення Белоруссмм в конце ХУІІІ-первой половмне XIX в. // Сельское хозяйство н крестьянство Беларусн. Мн., 1991; Кабузан В.М. Народы Россмм в XVIII в.: Чмсленность л этнмческнй состав. М.,1990. Асн. частка матэрыялаў рэвізій захоўваецца ў фондах Сената (СПб.)].

Часткова сістэматызаваны i апублікаваны прывілеі на магдэбургскае права, дадзе-ныя гаспадарскім i прыватнаўласніцкім гарадам i мястэчкам Беларусі i Літвы ў канцы 16-18 ст., некаторыя гар. вількеры (судзебнікі) (БЭФ. 1959. Т. 1; Собранне древннх грамот vi актов городов: Вкльны, Ковна,Трок... Вмльна, 1843. Ч. 1; АВАК. 1870-72,1875. Т. 4-6,8; АЗР. 1848-51. Т. 3-4; Опксанне рукопясного отделення Внленской публмчной бмблкотекм. Внльна, 1898. Вып. 3; Акты Южной л Западной Россмп. 1863. Т. 1 i інш. серыйныя выданні; Грмцкевмч А.П. Частновладельческме города Белорусснм в XVI-XVIII вв. Мн., 1975; Rimśa Е.1791-1792 m. Lietuvos miestu. savivaldos privilegijos kaip heraldikos śaltinis // Lietuvos miestą istorijos śaltiniai. Vilnius/ 1988; Lietuvos magdeburginiij miestą privilegijos ir aktai: T. 1. Jurbarkas / Sudare A.Tyla. Vilnius, 1991; Lietuvos magdeburginiij miestą privilegijos ir aktai: T. 2. Kretinga, Skuodas, Śauliai, Śventoji, Varniai, Veliuona, Viekśniai, Virbalis( Vladislavovas / Sudare A.Tyla ir D.Żygelis. Vilnius, 1997).

Разнародныя крыніцы асвятляюць іншыя аспекты ўнутранай палітыкі ВКЛ, Рэчы Пас-палітай на розных этапах ix складанай гісторыі, у т. л. народныя выступленні, «бунты» з сац., грамадска-паліт. або рэліг. афарбоўкай (Агляд крыніц гл.: Мелешко В.М. Классовая борьба в белоруской деревне во второй половнне XVII—XVIII в. Мн., 1982; Мыцык Ю.А. Аналнз архнвных нсточнмков...; Публікацыі: БЭФ. 1959-61. Т. 1-2; Беларускі архіў. Мн., 1927. Т. 1; Акты Южной н Западной Росспп. 1878. Т. 10; ЧЮМ. 1877-78,1888. Вып. 8-9, 17; Скрутень Й. Relacya o zamordowaniu bŁ Jozafata // Зап. Чмна св. Васнлія Велмкого. Львів, 1930. Т. 3; Josaphat - Hieromartyr: Documenta Romana Beatificationis et Canonizationis. Vol. 1-3. Romae, 1952-67), шляхецкія i магнацкія суполкі, канфе-дэрацыі (Zbiór mów i pism niektórych w czasie seymu stanów skonfederowanych Roku 1788 [6. r.]; Rembowski A. Rokosz Zebrzydowskiego: Materiały historyczne... Warszawa, 1893; «Spisek orleański» w latach 1626-1628 / Oprać. U.Augustyniak, W.Sokołowski. Warszawa, 1990), нац.-дэмакратычныя, нац.-вызваленчыя рухі, абумоў-леныя ўнутранымі патрэбамі i знешняй пагрозай, a ў канцы 18 ст. падзеламі Рэчы Паспалітай [Opis władz narodowych w czasie powstania... Warszawa, 1794; [Kościuszko T.] Zbiór uniwersałów i urządzeń... Warszawa, 1794; Tadeusz Kościuszko: Jego odezwy i raporta. Uzupełnione celniejszemi aktami odnoszącemi się do powstania narodowego 1794. Kraków, 1918; Pisma Tadeusza Kościuszki / Wyd. H.Mościcki. Warszawa, 1947; Akty powstania Kościuszki. Kraków; Wrocław, 1918-55. T. 1-3; Niemcewicz J.U. Pamiętniki czasów moich. Warszawa, 1957; Архмв Государственного Совета. Т. 1. Совет в царствованне ммп. Екатермны ІІ-й (1768-1796 гг.). СПб., 1869; Панян В.Н. Бумагн, касаюіцмеся первого раздела Польшн// Рус. архмв. 1872. № 1; DieersteTheilung Polens/ Hrsg. von A.Beer. Wien,1873. Bd. 1-2; Ostatnie lata panowania Stanisława Augusta: Dokumenta do historii drugiego i trzeciego podziału / Wyd. W.Kalinka. Poznań, 1868; Źródła do dziejów drugiego i trzeciego rozbioru Polski / Wyd. B.Dembiński. Lwów, 1902. T. 1]. 3 наратыўных крыніц акрамя хронік, летапісаўі соймавых дыярыушаў вял. значэнне маюць паліт. л-ра i публіцыстыка, публічныя прамовы, перапіска паліт. дзеячаўі ўраднікаў.

Спіс выкарыстанай літаратуры:

Энцыклапедыя Вялікае Княства Літоўскае - Том 1, 2007 г.